Hôm đó có người khen tôi và tôi thấy mình lạ lắm
Someone Praised Me That Day and I Felt Strange
Hôm đó sếp gọi tôi vào phòng.
Không phải để chê. Để khen.
Anh ấy nói tôi làm tốt. Nói cả team nhìn vào tôi. Nói năm nay chắc chắn có thưởng lớn.
Tôi ngồi đó, gật đầu, cười đúng chỗ.
Ra khỏi phòng, tôi đứng ở hành lang một lúc. Không biết mình đang cảm thấy gì.
Không phải vui. Không hẳn.
Có gì đó kỳ lạ ở trong ngực.
---
Tôi bốn mươi mốt tuổi. Làm việc ở công ty này mười ba năm. Từ nhân viên mới lên trưởng phòng, rồi giám đốc khu vực.
Mười ba năm tôi làm tốt. Tôi biết mình làm tốt.
Nhưng mỗi lần được khen, tôi vẫn cần nghe thêm một lần nữa. Rồi thêm một lần nữa.
Như thể lần trước chưa đủ.
---
Vợ tôi hay nói tôi không biết nghỉ.
Chị ấy không sai. Tôi không biết nghỉ thật.
Nhưng không phải vì tôi thích làm việc. Tôi chỉ không biết mình là ai khi không làm việc.
Cuối tuần ngồi nhà, tôi bứt rứt. Cầm điện thoại lên xuống. Check email không cần thiết. Hỏi thăm tiến độ những việc người khác đang xử lý được rồi.
Vợ hỏi sao không nghỉ ngơi.
Tôi nói bận.
Nhưng thật ra tôi không biết làm gì với sự yên tĩnh.
---
Hồi ba mươi mấy tuổi, tôi hay sợ bị chê.
Một email viết sai giọng điệu, tôi nghĩ cả đêm. Một cuộc họp mà tôi nói điều gì đó không ai phản hồi, tôi về nhà ngồi replay lại trong đầu.
Rồi tôi học cách không để bị chê. Làm kỹ hơn, nói ít hơn, chuẩn bị nhiều hơn.
Và tôi không còn bị chê nữa.
Nhưng tôi cũng không còn biết mình thật sự nghĩ gì.
Trong cuộc họp, tôi nói những điều người ta muốn nghe. Không phải vì tôi dối trá. Mà vì tôi đã luyện tập lâu quá đến mức không còn phân biệt được đâu là ý kiến của tôi, đâu là ý kiến tôi nghĩ người ta muốn nghe.
---
Hôm đó ra khỏi phòng sếp, tôi đứng ở hành lang.
Tôi nghĩ: mình vui không?
Rồi tôi nhận ra mình đang cố tìm câu trả lời đúng cho câu hỏi đó. Như thể ngay cả cảm xúc của mình cũng cần phải đúng.
Tôi vui hay tôi nghĩ mình nên vui?
Tôi không biết.
---
Tối đó tôi ngồi uống trà một mình.
Con ngủ rồi. Vợ đọc sách trong phòng.
Tôi ngồi nhìn cái ly.
Nghĩ lại cái cảm giác kỳ lạ ở trong ngực hồi chiều.
Rồi tôi nhớ ra: hồi nhỏ tôi thích vẽ. Vẽ linh tinh, không ra hình gì, chỉ thích. Mẹ hay nói vẽ cái gì mà xấu vậy. Không phải mắng, chỉ nói vậy thôi. Nhưng tôi dần dần không vẽ nữa.
Rồi tôi thích đá banh. Bạn bè nói tôi chạy chậm. Tôi bỏ đá banh.
Rồi tôi thích viết. Cô giáo chấm bài nói văn tôi lan man. Tôi tập viết ngắn lại, súc tích lại, đúng format lại.
Cứ như vậy.
Từng thứ một.
Mỗi lần có người nhận xét, tôi điều chỉnh. Điều chỉnh mãi đến lúc không còn biết phiên bản gốc trông như thế nào.
---
Tôi không trách ai.
Mẹ không có ý gì xấu. Cô giáo cũng vậy. Sếp khen tôi hôm nay cũng thật lòng.
Nhưng tôi nhận ra mình đã sống bốn mươi mốt năm theo phản ứng của người khác.
Khi bị chê, tôi co lại. Khi được khen, tôi phình ra.
Cả hai đều không phải tôi.
Tôi chỉ là thứ phản chiếu lại những gì người khác chiếu vào.
---
Tôi không biết mình thật sự thích gì.
Không phải không có sở thích. Tôi có danh sách. Tôi thích cà phê đắng, thích phim tài liệu, thích đi bộ sáng sớm.
Nhưng những thứ đó tôi thích vì tôi thật sự thích, hay vì chúng là hình ảnh của người đàn ông trưởng thành, điềm tĩnh, có chiều sâu mà tôi đã xây dựng mấy chục năm nay?
Tôi không chắc.
Và cái không chắc đó làm tôi ngồi lâu hơn bên ly trà.
---
Vợ bước ra hỏi sao chưa ngủ.
Tôi nói không buồn ngủ.
Chị ấy ngồi xuống cạnh, không hỏi thêm.
Hai người ngồi im một lúc.
Rồi chị ấy nói: "Anh hay vậy. Được khen xong lại buồn."
Tôi định nói không phải buồn.
Nhưng thôi.
寵辱若驚
Sủng nhục nhược kinh
Được yêu hay bị ghét đều khiến ta sợ hãi.
Favor and disgrace are both alarming.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 13
Diễn giải
Interpretation
Krishnamurti nói rằng được yêu hay bị ghét đều khiến ta phụ thuộc vào người khác. Không phải vì người khen hay người chê có ý gì xấu. Mà vì ta để họ định nghĩa mình. Người đàn ông trong câu chuyện này không có kẻ thù. Không có ai hại anh ấy. Chỉ có mấy chục năm điều chỉnh theo phản ứng của người xung quanh, từng thứ nhỏ một, đến lúc không còn biết mình là gì bên dưới tất cả những lớp điều chỉnh đó. Bị chê thì co lại. Được khen thì phình ra. Cả hai đều là bị kéo đi. Cái kỳ lạ ở trong ngực hôm đó không phải buồn. Không phải vui. Nó là khoảnh khắc hiếm hoi anh ấy nhìn thấy sợi dây. Và chưa biết làm gì với nó.
Krishnamurti said that being loved or being hated both create dependence on others. Not because the one who praises or criticizes means any harm. But because we let them define us. The man in this story has no enemies. No one hurt him. There were just decades of small adjustments made in response to the people around him, one thing at a time, until he no longer knew what he was underneath all those layers of adjustment. Criticized, he contracted. Praised, he expanded. Both were being pulled somewhere else. That strange feeling in his chest that day wasn't sadness. Wasn't happiness. It was one of those rare moments when he saw the string. And didn't yet know what to do with it.