Tôi kiểm soát mọi thứ và tôi không tự do
I Controlled Everything and I Was Not Free
Tôi có một cái bảng trắng treo trong phòng làm việc.
Trên đó là lịch của cả gia đình. Màu xanh cho tôi. Màu đỏ cho vợ. Màu vàng cho con lớn. Màu cam cho con nhỏ. Mỗi tuần tôi dành khoảng một tiếng để cập nhật cái bảng đó.
Tôi nghĩ đó là trách nhiệm.
Năm ngoái, vợ tôi xin đi du lịch cùng nhóm bạn cũ, không có tôi, không có con. Bốn ngày ở Đà Lạt. Tôi nhìn lịch, nhìn bảng, rồi hỏi: ai đón con thứ Tư? Ai lo bữa tối thứ Năm? Vợ tôi nhìn tôi một lúc rồi nói, anh không hỏi em đi vui không, anh hỏi lịch.
Tôi không hiểu câu đó ngay lúc đó.
Tôi bốn mươi mốt tuổi. Làm quản lý được tám năm. Cái nghề đó dạy tôi rằng mọi thứ cần có kế hoạch, cần có người chịu trách nhiệm, cần có phương án dự phòng. Tôi mang cái tư duy đó về nhà. Mang vào bữa ăn tối. Mang vào kỳ nghỉ hè. Mang vào cả những buổi tối không làm gì.
Con trai tôi mười hai tuổi. Một lần nó hỏi: ba ơi, hôm nay mình làm gì?
Tôi mở điện thoại, kiểm tra lịch, rồi nói: theo kế hoạch thì mình đi bơi.
Nó im lặng một chút rồi hỏi lại: nhưng ba có muốn đi bơi không?
Tôi không trả lời được.
Có một buổi chiều tôi ngồi trong xe, đỗ trước nhà, không vào. Không phải vì có chuyện gì. Chỉ là tôi ngồi đó. Khoảng mười lăm phút. Không làm gì. Không nghĩ gì rõ ràng. Chỉ ngồi.
Và tôi nhận ra mình không nhớ lần cuối mình làm vậy là khi nào.
Không phải ngồi nghỉ vì mệt. Không phải ngồi chờ vì có việc. Chỉ ngồi vì muốn ngồi.
Tôi bắt đầu nhớ lại hồi hai mươi mấy tuổi. Lúc đó tôi không có gì. Không có xe, không có nhà, không có kế hoạch dài hạn. Tôi hay đi lang thang một mình vào cuối tuần. Đi không có đích. Ghé vào một quán cà phê lạ vì thấy cái bảng hiệu đẹp. Ngồi đọc sách đến tối. Về nhà lúc nào thì về.
Hồi đó tôi nghĩ mình đang sống tạm. Rằng khi có đủ thứ rồi, mình mới thực sự sống.
Bây giờ tôi có đủ thứ. Và tôi không biết mình đang sống hay đang vận hành.
Có lần tôi đọc đâu đó một câu: người kiểm soát nhiều nhất thường là người sợ nhiều nhất. Tôi không thích câu đó. Tôi bỏ qua nó.
Nhưng câu đó cứ quay lại.
Tôi sợ cái gì? Tôi nghĩ mãi. Không phải sợ nghèo, không phải sợ bệnh, không phải sợ mất việc. Tôi sợ cái cảm giác mọi thứ tuột khỏi tay. Sợ ngày nào đó nhìn lại và thấy mình đã để mọi thứ đi sai hướng mà không hay.
Nhưng hướng nào là đúng? Ai quyết định?
Vợ tôi đi Đà Lạt về. Tôi hỏi đi vui không. Muộn hơn một tuần so với lúc cần hỏi, nhưng tôi hỏi. Cô ấy cười, nói vui lắm, rồi kể chuyện. Tôi ngồi nghe, không nhìn điện thoại.
Khoảng một tiếng đồng hồ.
Sau đó tôi không biết mô tả cái cảm giác đó là gì. Không phải hạnh phúc theo kiểu hoàn thành mục tiêu. Nhẹ hơn. Giống như buông tay ra khỏi một cái gì đó mà mình đã nắm rất lâu mà không biết.
Tôi vẫn còn cái bảng trắng trong phòng làm việc.
Nhưng tuần trước tôi không cập nhật nó.
Không có gì sụp đổ.
天下莫柔弱於水，而攻堅強者莫之能勝
Thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả mạc chi năng thắng
Trong thiên hạ không gì mềm yếu bằng nước, nhưng để công phá cứng rắn thì không gì thắng nổi nước.
Nothing in the world is softer than water, yet nothing is better at overcoming the hard and strong.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 78
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói nước mềm hơn đá, nhưng nước thắng đá. Không phải vì nước cố thắng. Mà vì nước không cần giữ hình dạng của mình. Tôi kiểm soát mọi thứ vì tôi nghĩ đó là sức mạnh. Lịch, kế hoạch, phương án dự phòng. Nhưng càng nắm chặt, tôi càng không thấy mình tự do. Tôi chỉ thấy mình đang canh gác. Buông không phải là bỏ mặc. Buông là ngừng dùng hết sức để giữ mọi thứ đứng yên trong khi cuộc sống vốn không đứng yên. Cái nhẹ nhàng tôi cảm thấy sau một tiếng ngồi nghe vợ kể chuyện, không phải vì tôi đã làm gì. Mà vì lần đó tôi không làm gì cả.
Laozi said water is softer than stone, yet water overcomes stone. Not because water tries to win. But because water doesn't need to hold its own shape. I controlled everything because I thought that was strength. Schedules, plans, contingencies. But the tighter I held, the less free I felt. I just felt like I was standing guard. Letting go isn't the same as giving up. It's stopping the effort to hold everything still when life was never still to begin with. The lightness I felt after an hour of just listening to my wife talk wasn't because of something I did. It was because that time, I didn't do anything at all.