Hôm đó tao từ chối học bổng
The Day I Turned Down the Scholarship
Tao được học bổng toàn phần sang Nhật.
Ba năm. Ngành kỹ thuật. Trường tốt. Tiền nhà nước trả hết.
Mọi người nghe xong đều nói: mày may mắn quá. Mày giỏi quá. Cơ hội đời người đó. Đừng bỏ.
Tao ngồi im. Gật đầu. Cảm ơn.
Rồi tao về phòng, đóng cửa lại, và ngồi nhìn cái thư thông báo đó hai tiếng đồng hồ.
Tao không thấy vui.
---
Hồi cấp ba, tao học giỏi vì sợ. Sợ ba mắng. Sợ không vào được đại học. Sợ trở thành đứa mà cả xóm nhìn với ánh mắt thương hại.
Lên đại học, tao học giỏi vì quán tính. Vì đã quen. Vì không biết làm gì khác ngoài việc làm đúng những gì người ta mong.
Năm hai, tao bắt đầu viết. Không phải viết báo cáo, không phải luận văn. Viết linh tinh. Viết về những thứ tao thấy trên đường đi học. Viết về bà bán bánh mì góc phố hay cười. Viết về cái cảm giác ngồi trên xe buýt lúc trời mưa.
Không ai biết.
Tao không đăng lên đâu hết. Chỉ lưu trong máy, trong một folder tên là "tạp."
---
Cái học bổng đó, tao nộp hồ sơ vì thầy hướng dẫn bảo nộp. Tao làm hồ sơ vì thầy nói tao có khả năng. Tao vượt qua ba vòng phỏng vấn vì tao biết cách nói những gì người ta muốn nghe.
Tao giỏi cái đó lắm. Nói đúng. Trả lời đúng. Trông đúng.
Nhưng lúc ngồi trong phòng phỏng vấn vòng cuối, có người hỏi tao: em thấy mình sẽ làm gì sau khi về nước?
Tao trả lời rất mượt. Về đóng góp cho ngành. Về phát triển bản thân. Về tương lai.
Về phòng, tao ngồi lại với câu đó.
Mình sẽ làm gì?
Tao không biết. Thật sự không biết. Không phải vì chưa nghĩ. Mà vì tao chưa bao giờ được phép nghĩ câu đó theo cách của mình.
---
Tao kể cho con Linh nghe. Nó là đứa bạn thân nhất, học cùng lớp, đang chuẩn bị đi thực tập ở công ty nước ngoài.
Nó nghe xong, hỏi: mày muốn gì?
Tao im.
Nó hỏi lại: không phải mày nghĩ mày nên muốn gì. Mày muốn gì?
Tao vẫn im.
Lần đầu tiên trong hai mươi hai năm, tao không có câu trả lời.
---
Tao từ chối học bổng.
Tao gửi email cho thầy trước. Thầy gọi điện lại, giọng không vui. Hỏi tao có chắc không. Hỏi tao đã suy nghĩ kỹ chưa. Nói rằng cơ hội này không phải ai cũng có.
Tao nói: dạ, em biết ạ. Em xin lỗi thầy.
Rồi tao gọi về nhà.
Ba im lặng một lúc rất dài. Lâu đến mức tao tưởng điện thoại mất sóng.
Rồi ba nói: mày biết mày đang làm gì không?
Tao nói: dạ, con biết.
Ba cúp máy.
---
Tuần đó, tao đi lang thang một mình. Không có kế hoạch. Không biết đi đâu. Chỉ đi.
Tao ngồi ở công viên, nhìn mấy đứa nhỏ chạy nhảy. Ngồi ở quán cà phê cóc, uống cà phê đá, nghe mấy người lạ nói chuyện với nhau.
Tao mở cái folder tên "tạp" ra đọc lại.
Đọc xong, tao viết thêm.
Lần đầu tiên tao viết mà không nghĩ đến chuyện nó có ích gì không.
---
Ba tuần sau, ba gọi lại.
Không nhắc đến học bổng. Hỏi tao ăn uống thế nào. Hỏi thời tiết trong đó có nóng không.
Tao biết ba vẫn chưa hiểu. Có thể ba sẽ không bao giờ hiểu hết.
Nhưng ba vẫn gọi.
Tao nghĩ vậy là đủ.
---
Tao không biết mình đang đi đúng không.
Không có bản đồ. Không có người đi trước bảo đường này an toàn.
Chỉ có cái cảm giác, lần đầu tiên trong rất lâu, tao đang sống theo cái gì đó là của mình.
Dù cái đó còn chưa có tên.
Tránh ra, mày che nắng tao.
Stand out of my sunlight.
— Diogenes Laërtius, Lives VI.38
Diễn giải
Interpretation
Diogenes đang phơi nắng thì Alexander Đại Đế đến. Vị vua quyền lực nhất thế giới hỏi: ta có thể làm gì cho ngươi không? Diogenes nói: tránh ra, mày che nắng tao. Không phải vì ông ghét Alexander. Mà vì ông không cần gì từ Alexander. Cái học bổng, cái kỳ vọng, cái ánh mắt của ba, của thầy, của cả xóm. Tất cả đều là bóng che nắng. Không phải ác. Chỉ là đứng nhầm chỗ. Tự do không phải lúc nào cũng là đi đến đâu đó. Đôi khi nó chỉ là dám nói: tránh ra, tao cần nắng của mình.
Diogenes was sunbathing when Alexander the Great approached. The most powerful king in the world asked: is there anything I can do for you? Diogenes said: step aside, you're blocking my sun. Not because he hated Alexander. But because he needed nothing from Alexander. The scholarship, the expectations, the eyes of his dad, his advisor, the whole neighborhood. All of it was shade. Not malicious. Just standing in the wrong place. Freedom isn't always about going somewhere. Sometimes it's just having the courage to say: move, I need my own light.