Năm tao hai bảy, tao bỏ theo người tao ngưỡng mộ nhất
At Twenty-Seven I Stopped Following the Person I Admired Most
Hồi hai mươi hai tuổi, tao gặp anh Khôi.
Anh Khôi hơn tao tám tuổi. Làm freelance. Không đi làm công ty. Không mặc đồng phục. Không họp hành. Sáng dậy lúc nào thì dậy. Chiều ngồi quán cà phê gõ laptop, tối đi chạy bộ, khuya đọc sách.
Tao nhìn anh mà thấy đó là tự do.
Không phải tự do kiểu trên mạng. Không phải kiểu đăng ảnh Bali với caption "sống là chính mình". Anh Khôi không đăng gì. Anh sống vậy thôi.
Tao bắt đầu học theo.
Anh đọc gì, tao đọc nấy. Anh nói "đừng bao giờ làm thuê quá ba năm", tao ghi vào sổ. Anh nói "tiền không quan trọng bằng thời gian", tao thuộc lòng. Anh nói "hệ thống giáo dục là cái lồng", tao gật.
Tao nghỉ việc công ty sau hai năm.
Không phải vì tao muốn. Mà vì tao nghĩ anh Khôi sẽ muốn vậy.
Tao bắt đầu freelance. Tháng đầu kiếm được ba triệu. Tháng sau hai triệu rưỡi. Tháng sau nữa gần như không có.
Nhưng tao không dám nói. Vì anh Khôi đã nói: "Tháng đầu ai cũng khó. Cứ đi tiếp."
Tao đi tiếp.
Sáu tháng. Tao ăn mì gói. Tao mượn tiền bạn. Tao nói dối mẹ là lương ổn. Tao ngồi quán cà phê gõ laptop y như anh Khôi, nhưng trong bụng thì rỗng.
Cái rỗng đó không phải đói. Là cái rỗng của một thằng đang sống đời người khác mà không biết.
Một hôm tao ngồi với anh Khôi. Anh kể anh vừa từ chối một dự án lớn. Lý do: "Không hợp năng lượng."
Tao nghe mà thấy hay. Rồi tao về nhà, nằm trên giường, nhìn lên trần.
Tao tự hỏi: nếu tao có dự án đó, tao có từ chối không?
Không.
Tao đang cần tiền. Tao đang mượn nợ. Tao đang ăn mì gói ngày hai bữa. Tao không có quyền từ chối cái gì hết.
Nhưng tao đang cố sống như một người có quyền từ chối mọi thứ.
Đêm đó tao nằm nghĩ lâu lắm.
Tao nghĩ về hồi còn đi làm công ty. Tao ghét nó thật. Nhưng tao ghét nó vì tao ghét, hay vì anh Khôi nói nó đáng ghét?
Tao nghĩ về việc đọc sách. Tao đọc vì tao thích, hay vì anh Khôi đọc?
Tao nghĩ về cái câu "tiền không quan trọng bằng thời gian". Câu đó đúng. Nhưng đúng với anh Khôi. Anh có khách hàng quen, có tiết kiệm, có gia đình không cần chu cấp. Còn tao? Tao có cái gì?
Tao có niềm tin vào anh Khôi.
Chỉ vậy thôi.
Tao xây cả đời mình trên niềm tin vào một người khác. Rồi gọi đó là tự do.
Hai bảy tuổi. Tao ngồi trong phòng trọ. Quạt trần kêu cọt kẹt. Tao mở sổ ra, đọc lại mấy câu ghi từ anh Khôi.
"Đừng bao giờ làm thuê quá ba năm." "Hệ thống giáo dục là cái lồng." "Sống tối giản mới là sống thật."
Mấy câu đó không sai. Nhưng chúng không phải của tao.
Tao gấp sổ lại.
Tuần sau tao đi xin việc. Một công ty nhỏ, lương chín triệu. Giờ hành chính. Đồng phục xấu. Họp mỗi sáng thứ Hai.
Tao không nói cho anh Khôi.
Không phải vì giận. Không phải vì ghét. Mà vì tao biết anh sẽ nói: "Mày đang bước lùi."
Và tao không muốn nghe. Không phải vì câu đó sai. Mà vì tao không muốn sống bằng đúng-sai của người khác nữa.
Ba tháng sau, tao gặp lại anh Khôi. Anh hỏi dạo này sao. Tao nói tao đi làm lại rồi.
Anh im.
Rồi anh nói: "Mày biết mày đang làm gì chứ?"
Tao nói: "Không."
Lần đầu tiên tao nói thật.
Tao không biết mình đang làm gì. Tao không biết đây có phải con đường đúng không. Tao không biết ba năm nữa tao sẽ ở đâu.
Nhưng ít nhất, cái không-biết này là của tao.
Không phải của anh Khôi. Không phải của sách. Không phải của ai hết.
Hồi trước tao tưởng tự do là sống như anh Khôi. Bây giờ tao nghĩ, có khi tự do là cái khoảnh khắc mày ngừng sống như bất kỳ ai.
Kể cả người mày ngưỡng mộ nhất.
Kể cả người đã từng cứu mày.
Tao không ghét anh Khôi. Tao biết ơn anh. Anh cho tao thấy một cách sống khác. Nhưng cách sống khác không có nghĩa là cách sống của tao.
Bây giờ tao hai tám. Lương mười một triệu. Vẫn đi làm giờ hành chính. Vẫn họp sáng thứ Hai.
Nhưng tối về, tao nấu cơm. Tao ngồi ăn một mình. Tao không mở sách ai bảo tao đọc. Tao không nghe podcast ai bảo tao nghe.
Thỉnh thoảng tao không làm gì hết. Ngồi không. Nhìn ra cửa sổ.
Cái ngồi-không đó, lần đầu tiên, là của tao.
Nếu mày gặp Phật trên đường, giết Phật.
If you meet the Buddha on the road, kill him.
— Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền
Diễn giải
Interpretation
Thiền sư Lâm Tế nói: gặp Phật trên đường, giết Phật. Nghe dữ. Nhưng ổng không nói giết ai hết. Ổng nói về cái thần tượng trong đầu mày. Mày gặp một người giỏi. Mày ngưỡng mộ. Mày học theo. Tới một lúc, người đó trở thành Phật của mày. Mày không còn đi đường mày nữa. Mày đi đường của Phật. Nhưng đường của Phật là đường Phật đi. Không phải đường mày đi. Giết Phật không phải là phủ nhận người đó. Là mày ngừng để người đó thay mày sống. Ngừng lấy đúng-sai của người đó làm đúng-sai của mày. Thằng Khôi trong câu chuyện không có lỗi. Nó sống đời nó. Cái lỗi là tao biến đời nó thành khuôn, rồi nhét mình vào. Tự do không phải là tìm được người đúng để đi theo. Tự do là lúc mày bước đi mà không theo ai hết. Kể cả khi mày không biết đi đâu.
The Zen master Linji said: if you meet the Buddha on the road, kill the Buddha. Sounds violent. But he wasn't talking about killing anyone. He was talking about the idol in your head. You meet someone impressive. You admire them. You learn from them. At some point, they become your Buddha. You stop walking your own path. You walk theirs. But their path is theirs. Not yours. Killing the Buddha isn't about rejecting them. It's about stopping them from living your life for you. Stopping their right-and-wrong from becoming your right-and-wrong. Khoi in this story did nothing wrong. He lived his life. The mistake was turning his life into a mold and cramming myself into it. Freedom isn't finding the right person to follow. Freedom is the moment you walk forward without following anyone. Even when you have no idea where you're going.