Nó cười trong ảnh cưới, tao cười trong toilet công ty
She smiled in her wedding photos, I smiled in the office toilet
Nó đăng ảnh cưới lên Facebook hồi tháng ba.
Tao đang ngồi ăn cơm hộp trong phòng họp trống. Lướt thấy. Dừng lại.
Nó cười. Cười thiệt. Kiểu cười mà tao nhìn vào là biết, con nhỏ này đang hạnh phúc.
Tao cũng cười. Bấm like. Viết "Chúc mừng bạn yêu". Rồi đặt điện thoại xuống.
Cơm nguội rồi mà tao không muốn ăn nữa.
---
Tao với nó học chung đại học. Cùng khoa. Cùng phòng ký túc xá hai năm đầu.
Hồi đó tao học giỏi hơn nó. Tao nói thiệt, không khoe. Nó hay hỏi tao bài. Tao hay giải cho nó. Tao nghĩ tao sẽ đi xa hơn.
Ra trường, tao đi làm công ty ngoại. Lương khá. Nó đi dạy thêm, lương ba cọc ba đồng. Tao nghĩ mình đúng đường.
Năm năm sau, nó lấy chồng. Chồng nó bình thường. Không giàu, không đẹp trai, không gì đặc biệt. Nhưng nó đăng ảnh hai đứa đi chợ sáng, tao thấy nó cười kiểu khác. Kiểu mà tao không cười được.
Tao lúc đó đang hẹn hò với một thằng. Thằng đó ổn. Nhưng tao không chắc. Tao không chắc bất cứ thứ gì.
---
Cái vấn đề không phải là nó hạnh phúc.
Cái vấn đề là tao nhìn ảnh nó, rồi tao tự kết luận: nó hạnh phúc, còn tao thì không.
Tao không biết tối đó nó có cãi nhau với chồng không. Tao không biết nó có nằm khóc trong toilet không. Tao không biết nó có đang uống thuốc ngủ không.
Tao không biết gì hết.
Nhưng tao nhìn một tấm ảnh, rồi tao viết cả một câu chuyện. Câu chuyện đó không phải về nó. Câu chuyện đó về tao.
---
Tao bắt đầu để ý.
Mỗi lần lướt mạng, tao không thực sự nhìn người khác. Tao nhìn người khác để đo lại mình.
Thằng bạn mua nhà. Tao không mừng cho nó. Tao đếm tiền trong tài khoản mình.
Con bạn đi du lịch châu Âu. Tao không thấy nó vui. Tao thấy mình chưa đi đâu.
Đứa em đăng ảnh con. Tao không thấy đứa nhỏ dễ thương. Tao thấy mình hai mươi tám tuổi, chưa có gì.
Mỗi tấm ảnh người khác là một cái gương. Nhưng cái gương đó bị méo. Nó chỉ chiếu ra phần tao thiếu. Không bao giờ chiếu ra phần tao có.
---
Có một bữa tao ngồi uống bia với thằng bạn thân. Nó hỏi tao: "Mày thấy tao sống ổn không?"
Tao nói: "Ổn chứ. Mày có việc, có người yêu, có xe. Ổn quá rồi."
Nó cười. Cười mà mắt không cười.
"Tao hỏi thiệt. Mày thấy tao ổn, nhưng tao không thấy tao ổn. Tao thấy mày mới ổn. Mày tự do. Mày muốn đi đâu thì đi. Mày không phải lo ai."
Tao ngồi im.
Tao ghen với nó. Nó ghen với tao. Hai đứa ngồi đối diện nhau, mỗi đứa nhìn đứa kia mà thấy thứ mình không có.
Không đứa nào nhìn đúng.
---
Tao nhớ hồi nhỏ, tao hay nhìn con cá trong hồ. Tao nghĩ nó vui. Nó bơi qua bơi lại, nhẹ nhàng, không lo gì.
Bây giờ tao nghĩ lại. Tao đâu phải cá. Tao đâu biết nó vui hay buồn. Có khi nó đang ngạt. Có khi nó đang tìm đường ra. Có khi nó chỉ đang bơi vì không biết làm gì khác.
Nhưng tao nhìn vào, tao thấy "vui". Vì tao cần thấy vậy. Tao cần một thứ gì đó bên ngoài để đối chiếu với cái bên trong tao.
---
So sánh không phải là nhìn người khác.
So sánh là nhìn mình, nhưng qua mắt người khác, mà thực ra không phải mắt người khác, mà là mắt mình tưởng tượng ra người khác đang nhìn mình.
Vòng vòng. Chóng mặt.
Tao so sánh với nó. Nhưng "nó" trong đầu tao không phải nó thiệt. "Nó" là phiên bản tao tự dựng lên. Một bức tượng bằng ảnh Facebook, bằng story Instagram, bằng vài câu nói lúc gặp nhau.
Tao không so sánh với người thật. Tao so sánh với ma.
---
Có lần tao thử. Tao gọi cho nó. Con nhỏ bạn đại học.
Tao hỏi: "Ê, mày sống sao rồi?"
Nó im một lúc. Rồi nó nói: "Tao tưởng mày không bao giờ hỏi."
Rồi nó kể. Chồng nó đi làm xa. Nó ở nhà một mình. Nó sợ tối. Nó hay khóc mà không biết tại sao. Nó nói nó nhìn ảnh tao đi ăn với bạn bè, nó ghen. Nó nghĩ tao tự do, tao vui.
Tao nghe mà không nói được gì.
Hai đứa. Hai cái đời. Mỗi đứa nhìn đứa kia qua một cái khe cửa hẹp. Rồi tự kết luận bên kia là thiên đường.
Không đứa nào mở cửa ra nhìn cho đàng hoàng.
---
Tao hai mươi tám tuổi.
Tao không biết nó có hạnh phúc không. Tao cũng không biết tao có hạnh phúc không.
Nhưng tao bắt đầu thấy một thứ.
Mỗi lần tao nhìn ai đó rồi thấy mình thiếu, cái thiếu đó không nằm ở đời tao. Nó nằm ở cách tao nhìn.
Tao không thiếu nhà, thiếu chồng, thiếu con. Tao thiếu khả năng nhìn đời mình mà không cần kéo ai vào để so.
---
Tối nay tao lướt Facebook. Thấy đứa bạn khác đăng ảnh đi Nhật.
Tao dừng lại. Nhìn.
Rồi tao tự hỏi: mày đang nhìn ảnh nó, hay đang nhìn cái gì khác?
子非魚，安知魚之樂
Tử phi ngư, an tri ngư chi lạc
Ông không phải cá, sao biết cá vui?
You are not a fish — how do you know what makes fish happy?
— Trang Tử, Nam Hoa Kinh, Thu Thủy (Thiên 17)
Diễn giải
Interpretation
Trang Tử kể chuyện hai ông đứng trên cầu nhìn cá bơi. Một ông nói cá vui. Ông kia hỏi: ông không phải cá, sao biết cá vui? Nghe như triết học cao siêu. Nhưng thực ra nó đơn giản lắm. Mày nhìn con bạn cười trong ảnh cưới, mày nói nó hạnh phúc. Mày nhìn thằng bạn mua nhà, mày nói nó ổn. Mày nhìn đứa em có con, mày nói nó trọn vẹn. Nhưng mày không phải nó. Mày đâu biết. Cái mày thấy không phải đời nó. Cái mày thấy là cái mày đang thiếu, chiếu lên đời nó. So sánh tận gốc không phải là chuyện hơn thua. Nó là chuyện mày nhìn ra ngoài để trốn cái bên trong. Mày dựng một phiên bản người khác trong đầu, rồi mày thua phiên bản đó. Mày thua một thứ không có thật. Ông Trang Tử không nói đừng nhìn cá. Ông hỏi: mày có chắc mày đang thấy cá không, hay mày đang thấy mày?
Zhuangzi told a story of two men standing on a bridge watching fish swim. One said the fish were happy. The other asked: you're not a fish, how do you know they're happy? Sounds like lofty philosophy. But it's actually simple. You see a friend smiling in her wedding photo and say she's happy. You see a buddy buy a house and say he's doing well. You see someone with a baby and say her life is complete. But you're not them. You don't actually know. What you see isn't their life. What you see is what you're missing, projected onto their life. Comparison at its root isn't about winning or losing. It's about looking outward to escape what's inside. You construct a version of someone else in your head, then you lose to that version. You lose to something that doesn't exist. Zhuangzi didn't say stop looking at the fish. He asked: are you sure you're seeing the fish, or are you seeing yourself?