Tao nghỉ đúng lúc đang thắng
I Quit Right When I Was Winning
Tao làm trưởng nhóm lúc hai bảy tuổi.
Không phải vì giỏi. Mà vì chịu khó. Chịu ở lại muộn. Chịu nhận việc người khác từ chối. Chịu cười khi sếp nói bậy. Chịu im khi đồng nghiệp tranh công.
Ba năm. Ba năm tao chịu.
Rồi tao được thăng chức. Lương tăng gấp rưỡi. Có phòng riêng. Có người gọi anh. Có người hỏi ý kiến trước khi làm gì. Mẹ tao khoe với hàng xóm. Ba tao lần đầu gật đầu khi tao nói chuyện công việc.
Tao nghĩ đó là tự do.
Có tiền, muốn ăn gì ăn. Muốn đi đâu đi. Không phải nhìn mặt ai mà xin. Không phải đắn đo trước quán cà phê bảy mươi nghìn một ly.
Nhưng cái ghế trưởng nhóm nó có cái giá.
Sáng thứ hai tao họp từ tám giờ đến mười một giờ. Chiều họp tiếp. Tối về nhà mở laptop ra, đọc mail, trả lời tin nhắn đến một giờ sáng. Thứ bảy tao ngồi quán cà phê nhưng tay vẫn cầm điện thoại, mắt vẫn liếc Slack.
Tao không nhớ lần cuối tao đọc sách mà không nghĩ đến deadline là khi nào.
Tao không nhớ lần cuối tao ngồi im mà đầu không chạy số.
Có lần bạn gái tao nói: "Anh ơi, anh có nghe em nói không?"
Tao nghe. Nhưng tao đang nghĩ đến cái báo cáo quý ba.
Nó nói tiếp: "Em nói chuyện với anh mà em thấy anh không có ở đây."
Tao muốn cãi. Nhưng nó đúng.
Tao không có ở đây. Tao không có ở đâu cả. Tao ở giữa. Ở công ty thì nghĩ đến nhà. Ở nhà thì nghĩ đến công ty. Đi chơi thì nghĩ đến thứ hai. Thứ hai thì nghĩ đến thứ sáu.
Tao sống ở tương lai. Suốt.
Rồi có một ngày, tao ngồi trong phòng họp. Sếp lớn đang nói về kế hoạch năm sau. Mở rộng. Tuyển thêm. Tăng trưởng ba mươi phần trăm. Ai cũng gật. Tao cũng gật.
Nhưng trong đầu tao có một câu hỏi nó hiện lên, rõ ràng, lạnh lẽo.
"Rồi sao?"
Năm sau tăng trưởng ba mươi phần trăm. Rồi năm sau nữa? Bốn mươi? Năm mươi? Rồi tao thành giám đốc? Rồi tao có hai phòng? Ba phòng? Rồi sao?
Tao nhìn sếp lớn. Năm mươi hai tuổi. Tóc bạc. Mắt thâm. Vợ ở nhà, con du học. Ông ấy lái xe hơi hai tỷ nhưng ăn cơm trưa một mình trong phòng làm việc. Mỗi ngày.
Tao nhìn ông ấy mà thấy tao. Hai mươi năm sau.
Đêm đó tao về nhà. Nằm xuống. Không ngủ được.
Tao mở điện thoại, lướt LinkedIn. Toàn người khoe thăng chức. Khoe dự án mới. Khoe "excited to announce". Tao thấy quen. Vì tao cũng từng đăng y vậy.
Nhưng tao tự hỏi: mấy người đó, đêm nay, có ai nằm như tao không?
Có ai nằm trong bóng tối, mắt mở, tự hỏi mình đang chạy đi đâu không?
Hai tuần sau, tao nộp đơn nghỉ.
Sếp trực tiếp hỏi tao có điên không. Lương đang tốt. Vị trí đang lên. Thị trường đang khó. Mày nghỉ rồi đi đâu?
Tao không biết.
Thật. Tao không biết đi đâu. Tao chỉ biết tao không muốn ở đây nữa.
Mẹ tao gọi. Giọng lo. "Con nghỉ rồi làm gì?" Tao nói con chưa biết. Mẹ im. Cái im đó nặng hơn bất kỳ câu mắng nào.
Bạn bè hỏi. "Mày có offer chỗ khác chưa?" Tao nói chưa. Nó nhìn tao như nhìn người bệnh.
Không ai hiểu.
Vì trong đầu mọi người, nghỉ việc là để đi chỗ tốt hơn. Nghỉ việc là bước đệm. Nghỉ việc phải có kế hoạch.
Không ai nghĩ nghỉ việc là vì muốn nghỉ. Thật sự nghỉ. Không đi đâu cả.
Tháng đầu tiên, tao hoảng.
Sáng dậy không có lịch. Không có cuộc họp. Không có ai cần tao. Điện thoại im. Slack im. Mail im.
Tao thấy trống. Cái trống nó không nhẹ nhàng như tao tưởng. Nó nặng. Nó hỏi tao: mày là ai nếu không có cái chức đó? Mày là ai nếu không có cái lịch kín đó? Mày là ai nếu không ai cần mày?
Tao không trả lời được.
Tháng thứ hai, tao bắt đầu đi bộ.
Không đi đâu. Cứ đi. Sáng ra khỏi nhà, đi dọc con đường gần nhà, qua cái chợ, qua cái công viên, qua mấy quán cà phê tao chưa bao giờ ngồi vì lúc trước không có thời gian.
Tao ngồi xuống. Gọi cà phê đen. Nhìn người ta đi qua. Không nghĩ gì.
Lần đầu tiên trong bao nhiêu năm, tao không nghĩ gì.
Tháng thứ ba, tao bắt đầu thấy một thứ.
Tao thấy cái cây trước nhà. Nó ở đó mấy năm rồi mà tao chưa bao giờ nhìn. Tao thấy bà bán xôi đầu hẻm. Bà cười khi tao mua. Nụ cười đó, tao chưa thấy bao giờ. Vì trước đây tao mua xôi mà mắt dán vào điện thoại.
Tao thấy trời. Buổi sáng nó xanh kiểu khác buổi chiều. Tao chưa bao giờ biết.
Tao không kiếm được đồng nào. Tài khoản đang vơi. Mẹ vẫn lo. Bạn bè vẫn không hiểu.
Nhưng tao thở được.
Lần đầu tiên trong nhiều năm, tao thở mà biết mình đang thở.
Tao không biết bước tiếp theo là gì. Có thể tao sẽ đi làm lại. Có thể không. Có thể tao sẽ làm gì đó nhỏ hơn, chậm hơn, ít tiền hơn.
Nhưng tao biết một điều.
Hồi trước tao tưởng tự do là có đủ tiền để không phải xin ai. Bây giờ tao nghĩ tự do là không phải xin phép chính mình được dừng lại.
Và cái khó nhất không phải là nghỉ.
Cái khó nhất là nghỉ khi đang thắng. Khi mọi thứ đang lên. Khi ai cũng nói mày điên.
Vì lúc đó, cái giữ mày lại không phải là sợ thất bại.
Mà là sợ bỏ phí.
功遂身退，天之道
Công toại thân thoái, thiên chi đạo
Xong việc rồi lui thân, đó là đạo Trời.
When the work is done, withdraw — that is the way of heaven.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 9
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói xong việc rồi lui thân. Nghe thì dễ. Nhưng thử đi. Thử nghỉ khi đang thắng. Thử buông khi tay đang nắm chặt. Thử đứng dậy khỏi bàn khi bài đang ăn. Đời dạy mình chạy. Chạy nhanh hơn, xa hơn, nhiều hơn. Không ai dạy mình dừng. Vì dừng thì giống thua. Dừng thì giống bỏ cuộc. Dừng thì mọi người nhìn mình như đồ hâm. Nhưng Lão Tử không nói dừng vì thua. Ông nói dừng vì xong. Xong rồi thì lui. Không bám. Không giữ. Không cố thêm một vòng nữa cho chắc. Cái khó là biết lúc nào xong. Vì lòng tham nó không có đồng hồ báo thức. Nó cứ nói "thêm chút nữa, thêm chút nữa" cho đến khi mình quên mất mình đang sống. Lui thân không phải là bỏ. Là biết đủ rồi, bước ra, còn kịp thở.
Lao Tzu said when the work is done, withdraw. Sounds easy. But try it. Try quitting while you're winning. Try letting go when your fist is clenched tight. Try standing up from the table when you're on a streak. Life teaches us to run. Faster, farther, more. Nobody teaches us to stop. Because stopping looks like losing. Stopping looks like giving up. Stopping makes people look at you like you've lost it. But Lao Tzu didn't say stop because you lost. He said stop because you're done. Done, then withdraw. Don't cling. Don't hold. Don't push for one more round just to be sure. The hard part is knowing when you're done. Because greed doesn't have an alarm clock. It just keeps whispering "a little more, a little more" until you forget you're alive. Withdrawing isn't quitting. It's knowing enough is enough, stepping out, while you can still breathe.