Tao nói "tao hiểu rồi" mà không hiểu gì hết
I Said "I Get It" When I Didn't Get Anything
Năm đầu tiên đi làm, tao sợ nhất một câu.
"Em hiểu chưa?"
Sếp hỏi. Cả phòng nhìn. Tao gật.
"Dạ hiểu rồi anh."
Không hiểu gì hết.
Về bàn, tao ngồi nhìn màn hình. Mấy con số chạy ngang, thuật ngữ tao chưa nghe bao giờ. Tao mở Google, gõ từng từ một, vừa gõ vừa sợ ai nhìn thấy.
Sợ người ta biết tao không biết.
Hồi đi học, tao quen được khen. Không phải giỏi nhất lớp, nhưng đủ để không ai nghĩ tao ngu. Cái danh "thằng biết" nó theo tao từ cấp ba lên đại học, rồi ra trường. Tao mang nó vào công ty như mang cái áo giáp. Mỏng lắm. Nhưng tao không dám cởi.
Tuần đầu, họp team. Sếp hỏi ý kiến về một cái report. Tao đọc qua một lượt, không hiểu hết, nhưng nói một câu gì đó nghe cho có vẻ. Dùng mấy từ tiếng Anh, ráp vô cho nó sang. Sếp gật. Tao thở phào.
Không ai phát hiện.
Rồi tao nghiện cái cảm giác đó. Cảm giác lướt qua được. Cảm giác không ai biết mình rỗng.
Thằng Phú ngồi cạnh tao thì khác. Nó hỏi. Hỏi nhiều lắm. Hỏi những câu mà tao nghĩ trong đầu nhưng không dám mở miệng.
"Anh ơi, cái này em không hiểu, anh giải thích lại được không?"
Mỗi lần nó hỏi, tao co người lại. Tao nhìn nó mà nghĩ, mày không sợ à? Không sợ người ta đánh giá à? Không sợ bị coi là chậm à?
Nó không sợ. Hoặc nó sợ mà vẫn hỏi. Tao không biết cái nào.
Ba tháng sau, nó làm được mọi thứ. Sếp giao việc khó cho nó, vì sếp biết nó hiểu thật. Còn tao, sếp vẫn giao việc nhẹ. Không phải vì ghét. Mà vì sếp không biết tao đang ở đâu. Tao giấu kỹ quá.
Tao giấu cái "không biết" của mình kỹ đến mức không ai thấy tao cần giúp.
Có lần, deadline gấp. Tao phải làm một cái bảng tính mà tao chưa làm bao giờ. Tao ngồi từ 8 giờ sáng đến 11 giờ đêm. Không hỏi ai. Không dám hỏi. Tao sợ nếu hỏi, người ta sẽ biết mấy tháng nay tao chỉ giả vờ.
Đến 11 giờ, tao gửi file. Sai. Sai từ dòng thứ ba.
Sáng hôm sau, sếp gọi vào phòng. Không la. Chỉ hỏi một câu.
"Sao em không hỏi?"
Tao im.
Tao muốn nói: vì em sợ. Sợ anh nghĩ em ngu. Sợ cả phòng nghĩ em ngu. Sợ mất cái hình ảnh mà em xây mấy tháng nay.
Nhưng tao chỉ nói: "Dạ, em tưởng em làm được."
Sếp nhìn tao. Rồi nói: "Không ai biết hết mọi thứ. Nhưng nếu em cứ giả vờ biết, thì anh không giúp em được."
Tao ra khỏi phòng, đi thẳng vào toilet, ngồi trong đó mười lăm phút.
Không khóc. Chỉ ngồi.
Nghĩ lại mấy tháng qua. Mỗi ngày tao đến công ty, tao không đi làm. Tao đi diễn. Diễn vai thằng biết. Diễn vai thằng ổn. Diễn vai thằng không cần ai chỉ.
Mệt.
Mệt hơn cả việc làm sai.
Thằng Phú thì vẫn hỏi. Vẫn bị mấy đứa cười. "Mày hỏi hoài, ghi lại đi." Nó cười, gãi đầu, rồi hỏi tiếp. Tao nhìn nó mà thấy nhẹ. Nhẹ kiểu, sao nó dám nhẹ vậy?
Có một bữa, tao với nó đi ăn trưa. Tao hỏi:
"Mày không ngại hả? Hỏi nhiều vậy?"
Nó nhai cơm, nghĩ một lúc, rồi nói:
"Ngại chứ. Nhưng tao ngại ngu thiệt hơn."
Câu đó nó nói bình thường. Như nói về thời tiết. Nhưng tao nhớ hoài.
Tao ngại bị coi là ngu. Nó ngại ngu thiệt.
Hai thứ đó khác nhau xa lắm.
Tao bảo vệ cái vỏ. Nó xây cái ruột.
Sáu tháng sau, nó lên nhóm trưởng. Tao vẫn ở chỗ cũ. Không phải vì tao dở. Mà vì không ai biết tao biết gì, tao thiếu gì. Kể cả tao cũng không biết.
Vì tao chưa bao giờ dám đứng ở chỗ "không biết" đủ lâu để thật sự học.
Bây giờ, thỉnh thoảng trong họp, tao tập nói: "Em chưa hiểu chỗ này."
Mỗi lần nói, bụng tao vẫn thắt. Vẫn sợ. Nhưng tao nói.
Không phải vì tao hết sợ.
Mà vì tao mệt rồi. Mệt cái việc diễn.
Nếu muốn tiến bộ, hãy chấp nhận bị coi là ngu ngốc và không biết gì.
If you want to improve, be content to be thought foolish and stupid.
— Epictetus, Enchiridion, Chương 13
Diễn giải
Interpretation
Epictetus nói thẳng: muốn tiến, phải chịu bị coi là ngu. Nghe phũ. Nhưng nghĩ lại thì đúng. Thằng Phú nó không giỏi hơn tao. Nó chỉ chịu được cái nhìn của người khác khi nó đứng ở chỗ "không biết". Tao thì không. Tao thà ngồi im, giả vờ hiểu, rồi về nhà tự mò. Mà mò một mình thì chậm, sai, và mệt. Cái thể diện nó như cái áo mưa mặc giữa trời nắng. Không ai cần nó, nhưng mình cứ mặc. Mặc vì quen. Mặc vì sợ cởi ra người ta thấy mình ướt. Nhưng mình có ướt đâu. Mình chỉ sợ thôi. Epictetus sống thời La Mã, từng là nô lệ. Ổng biết thế nào là bị coi thường thiệt. Nên ổng nói câu đó không phải để dạy đời. Ổng nói vì ổng đã sống qua rồi. Bị coi là ngu không giết được ai. Nhưng giả vờ biết thì giết dần dần. Giết cái khả năng học. Giết cái cơ hội được giúp. Giết cái phần thật nhất của mình.
Epictetus said it straight: if you want to progress, accept being seen as foolish. Sounds harsh. But think about it. Phu wasn't smarter than me. He just could bear other people's eyes while standing in the place of "not knowing." I couldn't. I'd rather sit quiet, pretend to understand, then go home and figure it out alone. And figuring things out alone is slow, wrong, and exhausting. Face is like wearing a raincoat under the sun. Nobody needs it, but you keep it on. Out of habit. Out of fear that if you take it off, people will see you're wet. But you're not even wet. You're just afraid. Epictetus lived in Roman times, was once a slave. He knew what real contempt looked like. So when he said that, he wasn't preaching. He'd lived it. Being seen as stupid doesn't kill anyone. But pretending to know does, slowly. It kills your ability to learn. Kills your chance of being helped. Kills the most real part of yourself.