Thằng Phong mua đôi giày mười hai triệu
Phong Bought a Twelve-Million-Dong Pair of Shoes
Thằng Phong hồi đại học đi đôi dép tổ ong.
Không phải vì nó thích. Vì nó không có tiền.
Tao với nó ở chung phòng trọ hai năm. Phòng mười hai mét vuông, quạt trần kêu cọt kẹt, nóng đến mức nằm ngủ phải trải khăn ướt lên bụng. Nó đi làm thêm ở quán cà phê, lương một triệu tám một tháng, chia ra thì mỗi ngày sáu chục ngàn. Sáu chục ngàn mà phải ăn, phải đổ xăng, phải mua sách photo.
Tao nhớ có lần hai đứa đi ngang qua cái tiệm giày ở Nguyễn Trãi. Nó đứng nhìn đôi Nike trắng trong tủ kính. Đứng lâu lắm. Rồi nó cười, nói: "Đợi tao ra trường, tao mua mười đôi luôn."
Tao cười theo. Hai thằng đi tiếp.
Ra trường, nó xin được việc ở một công ty truyền thông. Lương đầu bảy triệu. Không nhiều, nhưng so với một triệu tám thì nó thấy mình giàu. Tháng đầu tiên nó mua đôi giày Adidas hai triệu rưỡi. Chụp hình đăng lên story. Tao bấm like.
Sáu tháng sau nó nhảy việc. Lương mười một triệu. Nó bắt đầu uống cà phê specialty, bốn mươi lăm ngàn một ly. Không phải vì nó thích vị cà phê đó. Tao hỏi nó có thấy khác gì cà phê sữa đá không, nó bảo: "Khác chứ. Uống cái này mới ra dáng."
Ra dáng gì thì tao không hiểu. Nhưng tao không hỏi thêm.
Năm sau nó lên senior. Lương mười tám triệu. Nó thuê phòng riêng, quận 3, sáu triệu rưỡi một tháng. Phòng đẹp, có cửa kính nhìn ra đường. Nó mua loa Marshall, mua bàn gỗ sồi, mua đèn led dán tường. Chụp hình phòng đăng lên mạng. Người ta khen: "Ở đẹp quá." Nó reply: "Cảm ơn, mình cũng cố gắng."
Tao đến chơi một lần. Phòng thơm mùi nến. Nó pha cho tao ly cà phê bằng cái máy gì đó tao không nhớ tên, nó bảo giá ba triệu. Tao uống. Vị cũng bình thường.
Rồi nó mua đôi giày mười hai triệu.
Nó khoe tao. Lấy ra khỏi hộp cẩn thận như bế con. Đặt lên bàn, chụp từ ba góc. Nó nói: "Đôi này limited edition. Chỉ có ba trăm đôi ở Việt Nam."
Tao nhìn đôi giày. Trắng. Đẹp. Nhưng tao không thấy nó khác gì đôi Adidas hai triệu rưỡi hồi trước.
Tao hỏi: "Mày thích nó ở chỗ nào?"
Nó nghĩ một lúc. Rồi nói: "Thích vì ít người có."
Tao không nói gì.
Tháng đó nó than với tao là hết tiền. Lương mười tám triệu, trừ phòng sáu triệu rưỡi, trừ ăn uống, trừ đôi giày trả góp, trừ cái loa trả góp, trừ nến thơm, trừ cà phê specialty mỗi ngày. Còn lại không đủ gửi về cho bà ở quê.
Nó nói: "Tao cần tăng lương."
Tao nhớ hồi đại học nó lương một triệu tám. Cũng than thiếu. Bây giờ mười tám triệu. Cũng than thiếu.
Tao nhớ đôi dép tổ ong. Nhớ cái quạt trần kêu cọt kẹt. Nhớ hai thằng đứng trước tiệm giày, cười.
Hồi đó nó nói: "Đợi tao ra trường, tao mua mười đôi luôn."
Bây giờ nó mua được rồi. Nhưng nó không mua mười đôi. Nó mua một đôi mười hai triệu.
Và vẫn thiếu.
Tao không phán nó. Vì tao cũng vậy. Tao lương chín triệu, tao cũng mua cái tai nghe ba triệu mà tao không cần. Tao cũng đăng story. Tao cũng thấy thiếu.
Chỉ là nhìn nó, tao thấy rõ hơn.
Nhìn người khác thì dễ thấy. Nhìn mình thì khó.
Thằng Phong bây giờ lương hai mươi lăm triệu. Nó vừa mua cái đồng hồ. Tao không hỏi giá. Tao biết nó sẽ than thiếu tiền vào cuối tháng.
Đôi dép tổ ong chắc nó quên rồi.
Hoặc nó nhớ, nhưng không muốn nhớ.
難得之貨，令人行妨
Nan đắc chi hoá, lệnh nhân hành phương
Của hiếm khó được khiến người ta hư hỏng.
Goods that are hard to get lead people astray.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 12
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói của hiếm khó được khiến người ta hư hỏng. Nghe xa xôi, nhưng nghĩ lại thì đúng. Đôi giày limited edition. Cái loa xịn. Ly cà phê specialty. Không phải vì cần, mà vì hiếm. Vì ít người có. Vì mua được thì thấy mình khác. Mà cái "khác" đó nó không no. Mua xong thì vui được mấy ngày. Rồi lại thấy thiếu. Rồi lại cần cái tiếp theo. Cái tiếp theo lại phải hiếm hơn, đắt hơn, ít người có hơn. Thằng Phong không hư. Nó chỉ bị kéo đi mà không biết. Giống tao. Giống nhiều đứa. Đồ hiếm nó không làm mình giàu. Nó làm mình thèm thêm. Rồi cái thèm đó ăn hết những gì mình kiếm được. Hồi lương một triệu tám, nó thiếu vì nghèo. Bây giờ lương hai mươi lăm triệu, nó thiếu vì muốn.
Lao Tzu said rare goods lead people astray. Sounds ancient and distant, but think about it. Limited edition shoes. A fancy speaker. Specialty coffee. Not because you need them, but because they're rare. Because few people have them. Because owning them makes you feel different. But that "different" never fills you up. You buy something, feel good for a few days. Then the emptiness returns. Then you need the next thing. And the next thing has to be rarer, more expensive, harder to get. Phong isn't a bad person. He's just being pulled along without knowing it. Like me. Like most of us. Rare things don't make you rich. They make you want more. And that wanting eats everything you earn. When he made one million eight, he was short because he was poor. Now at twenty-five million, he's short because he wants.