Trong phòng họp, tao gật đầu
In the Meeting Room, I Nodded
Tao vào công ty được hai năm.
Không phải công ty to. Cũng không nhỏ. Đủ để mỗi lần họp có khoảng mười hai người ngồi quanh cái bàn dài, ai cũng mở laptop, ai cũng có vẻ đang ghi chép.
Tao cũng mở laptop. Cũng ghi chép.
Nhưng có những buổi họp, tao không hiểu gì.
Không phải không hiểu tiếng Việt. Hiểu từng từ. Nhưng ghép lại thành một câu dài, rồi câu đó nối với cái slide có biểu đồ, rồi biểu đồ đó liên quan đến cái quyết định nào đó mà sếp đang hỏi ý kiến. Tao không theo kịp.
Nhưng tao gật đầu.
Gật đầu là phản xạ. Ai nói gì, gật. Sếp hỏi "mọi người thấy sao?", tao gật. Đồng nghiệp trình bày xong, tao gật rồi nói "ừ, hợp lý". Không ai hỏi thêm. Cuộc họp tiếp tục.
Tao an toàn.
---
Lần đầu tiên tao gật mà không hiểu là khoảng tháng thứ ba đi làm.
Hôm đó họp về chiến lược Q2. Sếp hỏi tao nghĩ gì về cái proposal của team marketing. Tao chưa đọc. Thật ra tao có đọc, nhưng đọc xong không hiểu nó khác gì cái Q1.
Tao nói: "Em thấy hướng này khá rõ ràng, chỉ cần refine thêm phần execution."
Câu đó tao nghe một anh senior nói tuần trước. Tao nhớ, rồi xài lại.
Sếp gật. Mọi người gật. Cuộc họp đi tiếp.
Tối đó tao về nhà, nằm nghĩ. Tao không biết "refine phần execution" nghĩa là gì. Tao chỉ biết nó nghe hay. Và nó cứu tao khỏi phải nói: "Em không hiểu."
---
Từ đó tao bắt đầu sưu tầm.
Sưu tầm câu nói.
Không phải câu nói hay để sống tốt hơn. Mà câu nói để dùng trong họp. Loại câu nghe có vẻ thông minh, có vẻ hiểu vấn đề, nhưng thực ra không nói gì cụ thể.
"Mình cần align lại trước khi scale." "Cái này phải nhìn từ góc user journey." "Data thì có, nhưng insight mới quan trọng."
Tao gom được cả chục câu như vậy. Xài xoay vòng. Không ai phát hiện.
Hoặc có thể họ cũng đang làm y như tao.
---
Có một thằng trong team tao, tên Phúc.
Phúc ít nói. Họp thì ngồi im. Thỉnh thoảng sếp hỏi, nó nói: "Phần này em chưa nắm rõ, để em xem lại rồi trả lời sau."
Lần đầu nghe, tao thấy ngại giùm. Ai lại nói vậy giữa phòng họp. Mười hai người ngồi đó, mày nói mày không biết?
Nhưng lạ. Sếp không nói gì. Gật đầu, đi tiếp.
Tuần sau Phúc gửi email, trả lời đúng cái câu hỏi đó. Chi tiết. Có số liệu. Có đề xuất cụ thể.
Tao đọc email đó mà thấy nóng mặt. Không phải vì Phúc giỏi hơn tao. Mà vì tao nhận ra: hôm đó tao cũng không biết, nhưng tao đã gật đầu rồi nói một câu gì đó nghe cho qua.
Phúc không biết thì nói không biết. Rồi đi tìm hiểu. Rồi trả lời.
Tao không biết thì giả vờ biết. Rồi quên luôn.
---
Có lần tao suýt chết vì cái gật đầu.
Sếp hỏi tao có handle được cái project với bên đối tác Hàn Quốc không. Tao gật. "Được anh."
Tao không biết quy trình làm việc với đối tác nước ngoài. Không biết flow thanh toán. Không biết ai bên đó là người quyết định. Tao chỉ biết nếu tao nói "em chưa làm bao giờ" thì sẽ mất cơ hội.
Hai tuần sau, tao gửi nhầm bản proposal chưa duyệt cho bên đối tác. Họ feedback thẳng cho sếp tao. Sếp gọi tao vào phòng.
"Em nói em handle được mà?"
Tao im.
Không phải im vì không có gì nói. Mà im vì tao biết, nếu mở miệng, tao sẽ phải thừa nhận: tao chưa bao giờ handle được. Tao chỉ gật đầu.
---
Sau vụ đó tao bị chuyển sang team khác. Không ai nói thẳng là bị phạt. Nhưng tao biết.
Team mới ít người hơn. Họp ít hơn. Áp lực thấp hơn.
Nhưng cái thói quen gật đầu thì vẫn còn.
Tao vẫn gật khi không hiểu. Vẫn nói "ừ, hợp lý" khi chưa đọc. Vẫn dùng mấy câu nghe cho hay.
Chỉ có điều, bây giờ mỗi lần gật, tao nghe được tiếng gật của mình. Rõ hơn trước.
---
Tao gặp lại Phúc ở canteen. Nó vẫn vậy. Ít nói. Ăn xong thì đi.
Tao hỏi: "Mày không ngại à? Mỗi lần nói 'em chưa biết' trước mặt mọi người?"
Nó nhìn tao, cười.
"Ngại chứ. Nhưng mà nói dối mệt hơn."
Tao cười theo. Rồi tao nghĩ.
Hai năm đi làm, tao tốn bao nhiêu năng lượng để giả vờ biết? Bao nhiêu buổi họp tao ngồi mà đầu trống rỗng, chỉ lo tìm câu nào nói cho qua? Bao nhiêu lần tao chọn giữ mặt thay vì hỏi một câu thật?
Tao không biết.
Nhưng tao biết một thứ: cái gật đầu của tao không cứu tao. Nó chỉ hoãn cái ngày tao phải đối mặt với chuyện mình không biết.
Và cái ngày đó, sớm muộn, cũng đến.
---
Hôm qua họp team mới. Sếp hỏi ý kiến về cái campaign mới.
Tao mở miệng.
Rồi tao dừng lại.
"Phần này em chưa hiểu rõ. Cho em hỏi lại cái logic phía sau được không?"
Phòng im một giây.
Sếp gật đầu, giải thích.
Không ai cười. Không ai nhìn tao kiểu thương hại. Cuộc họp đi tiếp.
Tao ngồi đó, nghe. Lần đầu tiên trong hai năm, tao nghe hiểu.
Mà cũng lần đầu tiên, tao thấy nhẹ.
知之為知之，不知為不知，是知也
Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã
Biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Đó mới là biết.
To know what you know and know what you don't know — that is true knowledge.
— Khổng Tử, Luận Ngữ, Vi Chính 2.17
Diễn giải
Interpretation
Khổng Tử nói câu này hai ngàn mấy trăm năm trước. Nghe đơn giản. Biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Vậy thôi. Nhưng mà thử đi. Thử ngồi trong phòng họp, mười mấy người nhìn, sếp hỏi, rồi nói: "Em không biết." Cái miệng nặng như đeo chì. Vì tao sợ. Sợ người ta nghĩ tao dốt. Sợ mất cơ hội. Sợ cái nhìn của đồng nghiệp. Nên tao chọn gật đầu, chọn nói câu gì đó nghe cho hay, chọn giữ cái mặt. Mà cái mặt đó giữ được bao lâu? Đến lúc sự thật lòi ra, cái mặt đó còn nặng hơn. Thằng Phúc nó hiểu. Nói không biết thì mất mặt một giây. Giả vờ biết thì mất mặt cả đời, chỉ là chưa đến lúc thôi. Biết thì nói biết. Không biết thì nói không biết. Nghe dễ. Làm thì khó. Nhưng cái khó đó nhẹ hơn nhiều so với cái mệt của việc giả vờ mỗi ngày.
Confucius said this over two thousand years ago. Sounds simple. Know what you know, admit what you don't. That's it. But try it. Try sitting in a meeting room, a dozen people watching, the boss asking, and saying: "I don't know." Your mouth feels like it's filled with lead. Because we're afraid. Afraid people will think we're stupid. Afraid of losing opportunities. Afraid of how colleagues will look at us. So we choose to nod, choose to say something that sounds smart, choose to keep up appearances. But how long can you keep that up? When the truth comes out, the embarrassment is ten times heavier. Phuc understood. Saying you don't know costs you one second of discomfort. Pretending you do costs you your credibility, it's just a matter of time. Know what you know. Admit what you don't. Sounds easy. Hard to do. But that difficulty is far lighter than the exhaustion of pretending every single day.