Bà Tư bán chè cười hoài, tôi cứ tưởng bà vui
The woman who sold dessert soup smiled all the time, so I assumed she was happy
Hẻm tôi có bà Tư bán chè.
Bán mấy chục năm rồi. Từ hồi tôi mới về xóm này, con gái còn chưa biết đi, bà Tư đã ngồi đó. Cái xe chè nhỏ xíu, mấy thau nhôm méo, tấm bạt xanh che nắng.
Bà cười hoài.
Khách tới, bà cười. Khách không tới, bà cũng cười. Trời mưa dọn sớm, bà cười rồi đẩy xe về. Trời nắng ngồi tới tối, bà cười rồi đẩy xe về.
Tôi hay nói với vợ: "Bà Tư sướng thiệt. Bán chè mà vui vẻ, không lo nghĩ gì."
Vợ tôi gật. Hai đứa tôi nhìn bà Tư như nhìn một kiểu sống lý tưởng. Đơn giản. Nhẹ nhàng. Không bon chen.
Mỗi lần tôi mệt, tôi hay đi mua chè. Không phải vì thèm. Mà vì muốn ngồi gần bà Tư một chút. Nghe bà nói vài câu. Thấy bà cười. Rồi tự nhủ: đó, người ta sống đơn giản mà hạnh phúc, còn mình cứ chạy theo mấy thứ linh tinh.
Tôi lấy bà Tư ra làm thước đo.
Mỗi khi đồng nghiệp khoe nhà mới, tôi nghĩ tới bà Tư. Mỗi khi thằng bạn mua xe, tôi nghĩ tới bà Tư. Mỗi khi tôi thấy mình thua thiệt, tôi lại tự an ủi: bà Tư có gì đâu mà bà vui.
Bà Tư thành cái neo trong đầu tôi. Bằng chứng sống cho chuyện "ít là đủ". Tôi không cần hỏi bà. Tôi đã tự kết luận.
---
Năm ngoái, bà Tư bệnh.
Nằm viện mấy tuần. Con trai bà ở Bình Dương về chăm. Tôi ghé thăm, mang theo hộp sữa.
Bà nằm trên giường bệnh viện quận. Phòng sáu người. Quạt trần quay chậm. Bà gầy hơn tôi tưởng. Không có nụ cười nào.
Con trai bà ngồi ngoài hành lang, hút thuốc. Tôi ra hỏi thăm.
Nó kể.
Bà Tư bán chè không phải vì thích. Chồng bà chết sớm, để lại ba đứa con. Đứa lớn bị tai nạn lao động, mất một tay, giờ ở nhờ nhà chùa trên Tây Ninh. Đứa giữa, là thằng đang ngồi đây, làm công nhân, lương đủ nuôi vợ con nó, không dư gửi về. Đứa út đi biệt từ năm hai mươi tuổi, không ai biết ở đâu.
Bà bán chè vì không bán thì không có tiền mua thuốc huyết áp.
Bà cười vì bà nói: "Mặt buồn thì ai mua."
Tôi ngồi nghe mà không nói được gì.
Mấy chục năm. Tôi nhìn bà cười rồi tự viết trong đầu một câu chuyện đẹp. Bà Tư hạnh phúc. Bà Tư an nhiên. Bà Tư là bằng chứng rằng sống đơn giản thì sẽ vui.
Không có câu nào đúng.
Bà cười vì cần bán chè. Bà bán chè vì cần sống. Bà sống vì còn đứa con tật nguyền trên Tây Ninh cần tiền gửi mỗi tháng.
---
Tôi về nhà, ngồi ngoài hiên.
Vợ hỏi: "Bà Tư sao rồi?"
Tôi nói: "Bả khổ lắm."
Vợ tôi im. Rồi nói: "Ủa, hồi nào ông cũng nói bả sướng mà."
Tôi không trả lời. Vì câu đó đúng. Tôi nói hoài. Tôi tin thiệt.
Nhưng tôi chưa bao giờ hỏi bà Tư một câu: "Bà có vui không?"
Chưa một lần.
Tôi chỉ nhìn. Rồi tự suy. Rồi tự kết luận. Rồi lấy cái kết luận đó ra xài, mỗi khi tôi cần an ủi bản thân.
Bà Tư không phải người. Bà Tư là cái gương tôi tự đặt ra để soi mình.
---
Tôi nghĩ lại mấy chục năm.
Bao nhiêu lần tôi nhìn người khác rồi tự nói: "Người ta sướng." Bao nhiêu lần tôi nhìn người khác rồi tự nói: "Người ta khổ." Bao nhiêu lần tôi đo cuộc đời người ta bằng cái nhìn của mình, rồi lấy kết quả đó ra so sánh.
Thằng Hai đầu hẻm có nhà ba tầng. Tôi nghĩ nó sướng. Nó ly dị năm ngoái.
Chị Sáu bán vé số, tôi nghĩ chị buồn. Chị nuôi hai đứa cháu, chiều nào cũng nấu cơm, cười nói rổn rảng.
Ông Bảy hưu trí, ngồi uống trà một mình, tôi nghĩ ông cô đơn. Ông nói ông thích vậy. Mấy chục năm sống với người ta, giờ được ngồi một mình là sướng.
Tôi không biết ai sướng ai khổ. Tôi chỉ đoán. Rồi tin cái đoán của mình là thật.
Rồi lấy cái thật giả đó ra so sánh với đời mình.
---
Bà Tư ra viện rồi. Bà lại đẩy xe chè ra đầu hẻm.
Bà lại cười.
Nhưng tôi không còn nhìn nụ cười đó giống như trước nữa. Tôi không biết bà vui hay buồn. Tôi không biết bà mạnh hay yếu. Tôi không biết.
Và tôi nghĩ, không biết mới đúng.
Mấy chục năm tôi sống, cái sai lớn nhất không phải là so sánh. Cái sai lớn nhất là tưởng mình hiểu người ta.
Tôi mua ly chè. Ngồi ăn. Bà Tư hỏi: "Ăn ngon không chú?"
Tôi nói: "Ngon."
Chỉ vậy thôi. Không hơn.
子非魚，安知魚之樂
Tử phi ngư, an tri ngư chi lạc
Ông không phải cá, sao biết cá vui?
You are not a fish — how do you know what makes fish happy?
— Trang Tử, Nam Hoa Kinh, Thu Thủy (Thiên 17)
Diễn giải
Interpretation
Trang Tử kể chuyện Huệ Tử đứng trên cầu, thấy cá bơi, nói cá vui. Huệ Tử hỏi lại: ông không phải cá, sao biết cá vui? Câu hỏi đó nghe như triết học. Nhưng nó thực ra rất đời. Tôi nhìn bà Tư cười rồi nói bà vui. Tôi nhìn ông Bảy ngồi một mình rồi nói ông cô đơn. Tôi không phải bà Tư. Tôi không phải ông Bảy. Nhưng tôi kết luận như thể tôi sống trong đầu họ. Rồi tôi lấy cái kết luận đó ra so sánh. So đời mình với một thứ tôi tự bịa ra. Cá có vui không, tôi không biết. Người có sướng không, tôi cũng không biết. Cái tôi biết chắc là mình đã nhìn người ta bằng con mắt của mình, rồi gọi đó là sự thật. Mấy chục năm. Mới nhận ra.
Zhuangzi told a story about standing on a bridge, watching fish swim, and saying the fish are happy. His friend Huizi asked: you're not a fish, how do you know the fish are happy? It sounds like philosophy. But it's actually very ordinary. I watched Mrs. Tu smile and said she was happy. I watched Mr. Bay sit alone and said he was lonely. I'm not Mrs. Tu. I'm not Mr. Bay. But I concluded as if I lived inside their heads. Then I took those conclusions and compared. Compared my life to something I made up. Whether the fish are happy, I don't know. Whether people are content, I don't know either. What I know for certain is that I looked at others through my own eyes and called it truth. Decades of that. Only just realized.