Bảy mươi tuổi, tôi mới hiểu câu ông nội nói hồi tôi mười lăm
At seventy, I finally understood what my grandfather said when I was fifteen
Hồi tôi mười lăm, ông nội tôi hay ngồi ngoài hiên.
Ông không làm gì cả. Ly trà nguội trên tay. Con chó nằm dưới chân. Cái quạt máy quay qua quay lại.
Tôi đi ngang, ông gọi lại. Hỏi một câu.
"Mày đi đâu?"
"Con đi học."
"Học xong rồi sao?"
Tôi không hiểu câu hỏi. Học xong thì về chứ sao. Ông cười, không nói thêm.
Hồi đó tôi nghĩ ông già rồi, nói chuyện lẩn thẩn.
Mười lăm tuổi, tôi muốn học giỏi. Mục tiêu rõ ràng. Đậu đại học, kiếm việc, ra đời. Cả thế giới nằm gọn trong một đường thẳng.
Ba mươi tuổi, tôi lập gia đình. Mua nhà trả góp. Có đứa con đầu. Người ta nói tôi thành công sớm. Tôi cũng tin vậy. Mỗi sáng thức dậy, tôi biết mình phải làm gì. Đi làm, kiếm tiền, lo cho vợ con. Rõ ràng. Chắc chắn.
Bốn mươi tuổi, tôi bắt đầu thấy lạ.
Không phải lạ vì cuộc sống thay đổi. Mà lạ vì nó không thay đổi. Mỗi ngày giống nhau. Đi làm, họp, về nhà, cơm nước, ngủ. Thứ Hai giống thứ Sáu. Tháng Giêng giống tháng Mười.
Tôi bắt đầu tự hỏi: mình đang sống hay đang lặp lại?
Nhưng câu hỏi đó không có chỗ trong lịch trình. Nên tôi gạt đi.
Bốn mươi lăm, tôi được thăng chức giám đốc chi nhánh. Vợ tôi mừng. Mẹ tôi khóc vì tự hào. Bạn bè gọi chúc. Tôi ngồi trong phòng làm việc mới, nhìn ra cửa kính, thấy thành phố bên dưới nhỏ xíu.
Tôi nghĩ: rồi sao nữa?
Năm mươi tuổi, con gái lớn đi du học. Con trai nhỏ vào cấp ba. Vợ tôi bắt đầu đi chùa. Tôi bắt đầu đi bộ buổi sáng.
Không phải vì sức khỏe. Mà vì tôi không biết làm gì với cái khoảng trống trong ngực.
Nó không đau. Không buồn. Chỉ trống.
Năm mươi lăm, ba tôi mất. Đám tang đông lắm. Người ta đến, chia buồn, rồi về. Tôi đứng trước quan tài, nhìn mặt ba.
Ông nằm đó, yên lắm. Cả đời ông chạy. Chạy từ chiến tranh, chạy qua nghèo đói, chạy để nuôi bốn đứa con. Bây giờ ông nằm yên.
Tôi tự hỏi: ông có bao giờ ngồi ngoài hiên như ông nội không?
Chắc là không. Ba tôi không có thời gian cho chuyện đó.
Sáu mươi, tôi nghỉ hưu. Ngày đầu tiên, tôi ngồi ở nhà. Không biết làm gì.
Ba mươi lăm năm đi làm. Mỗi sáng có chỗ phải đến. Bây giờ không có.
Tôi ngồi ngoài hiên. Pha trà. Con chó nằm dưới chân.
Lúc đó tôi mới giật mình.
Tôi đang ngồi đúng cái ghế ông nội tôi ngồi.
Sáu mươi lăm, vợ tôi bệnh. Nằm viện ba tháng. Tôi ở bên cạnh mỗi ngày. Không làm gì được ngoài ngồi đó.
Có hôm bà tỉnh, nhìn tôi, hỏi: "Ông có mệt không?"
Tôi nói không.
Bà cười: "Ông nói dối dở lắm."
Bà khỏe lại. Về nhà. Mọi thứ trở lại bình thường.
Nhưng "bình thường" bây giờ khác rồi. Mỗi bữa cơm, tôi nhìn bà lâu hơn. Mỗi buổi sáng, tôi nghe tiếng bà ho mà thấy biết ơn. Biết ơn vì còn nghe được.
Bảy mươi tuổi. Sáng nay.
Tôi ngồi ngoài hiên. Ly trà trên tay. Không vội đi đâu.
Cháu nội chạy ngang, tôi gọi lại.
"Mày đi đâu?"
"Con đi học, ông nội."
"Học xong rồi sao?"
Nó nhìn tôi, không hiểu. Cười rồi chạy đi.
Tôi cũng cười.
Bây giờ tôi hiểu câu hỏi của ông nội rồi.
Ông không hỏi tôi đi đâu. Ông hỏi: mày có biết mày đang sống không?
Mười lăm tuổi, tôi chạy về phía tương lai. Ba mươi tuổi, tôi chạy để giữ những gì đang có. Bốn mươi tuổi, tôi chạy vì không biết dừng lại thế nào. Năm mươi tuổi, tôi bắt đầu chậm lại. Sáu mươi tuổi, tôi ngồi xuống. Bảy mươi tuổi, tôi thấy.
Thấy cái gì?
Thấy ly trà trên tay. Thấy con chó dưới chân. Thấy nắng xuyên qua mái hiên.
Không có gì đặc biệt. Nhưng cả đời tôi chạy để tìm một thứ mà nó nằm ngay đây, ngay từ đầu.
Ông nội tôi biết điều đó. Ông ngồi ngoài hiên không phải vì ông không có việc gì làm.
Ông ngồi vì ông đã thấy.
Tôi mất năm mươi lăm năm để ngồi lại đúng cái ghế đó.
Có người sẽ hỏi: vậy mấy mươi năm chạy đó có uổng không?
Tôi không biết.
Chỉ biết là bây giờ, ly trà này ngon lắm.
吾十有五而志於學，三十而立，四十而不惑，五十而知天命，六十而耳順，七十而從心所欲，不踰矩
Ngô thập hữu ngũ nhi chí ư học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc...
Mười lăm ta lập chí học. Ba mươi tự lập. Bốn mươi không còn nghi hoặc. Năm mươi biết mệnh trời. Sáu mươi tai thuận. Bảy mươi tùy lòng mà không vượt khuôn phép.
At fifteen I set my heart on learning. At thirty I stood firm. At forty I had no doubts. At fifty I knew heaven's will. At sixty my ear was attuned. At seventy I followed my heart without overstepping.
— Khổng Tử, Luận Ngữ, Vi Chính 2.4
Diễn giải
Interpretation
Khổng Tử nói mười lăm tuổi chí học, ba mươi tuổi tự lập, bốn mươi không còn hoang mang, năm mươi biết mệnh trời, sáu mươi nghe gì cũng thuận, bảy mươi muốn gì làm nấy mà không vượt khuôn phép. Nghe như một lộ trình. Nhưng không phải. Ông không nói "mày phải đạt được cái này ở tuổi này". Ông kể lại đời mình. Tao hồi đó thế này. Rồi thế này. Rồi thế này. Giống ông nội ngồi ngoài hiên. Không ai bảo ông phải ngồi đó. Ông đi hết một vòng rồi tự ngồi xuống. Cái "tùy tâm sở dục bất du củ" ở tuổi bảy mươi, nghe có vẻ cao siêu. Nhưng nói đơn giản: ông muốn uống trà thì uống trà. Muốn nhìn nắng thì nhìn nắng. Không cần cố. Không cần gồng. Sống sao thì sống, mà tự nhiên nó đúng. Không phải vì ông giỏi. Mà vì ông đã đi đủ lâu để không cần chạy nữa.
Confucius said at fifteen he set his heart on learning, at thirty he stood firm, at forty he had no doubts, at fifty he knew the mandate of heaven, at sixty his ear was attuned, at seventy he could follow his heart's desire without overstepping. Sounds like a roadmap. But it's not. He wasn't saying "you must achieve this by this age." He was telling his own story. I was like this then. Then like this. Then like this. Like the grandfather sitting on the porch. Nobody told him to sit there. He walked the full circle and sat down on his own. That "follow the heart's desire without overstepping" at seventy sounds lofty. But put simply: he wanted tea, he drank tea. Wanted to watch the sunlight, he watched the sunlight. No forcing. No pretending. Just living however felt right, and somehow it was right. Not because he was wise. But because he had walked long enough to no longer need to run.