Bốn mươi tuổi, tôi xin nghỉ giữa buổi họp
At Forty, I Walked Out of a Meeting
Tôi làm trưởng phòng mười một năm.
Mười một năm. Nói ra thì nghe oai. Nhưng nếu ai hỏi tôi mười một năm đó tôi đã sống hay đã chịu đựng, tôi sẽ im.
Buổi sáng hôm đó cũng như mọi buổi sáng. Bảy giờ dậy. Bảy rưỡi ra khỏi nhà. Tám giờ kém mười lăm tới công ty. Cà phê đen, không đường. Mở laptop. Đọc mail. Trả lời. Họp.
Phòng họp tầng bốn, cái phòng tôi đã ngồi cả ngàn lần. Bàn dài, ghế xoay, máy chiếu cũ hay bị nhòe góc trái. Sếp tổng ngồi đầu bàn, nói về chiến lược quý ba. Tôi ngồi giữa, gật đầu đúng chỗ, ghi chú đúng lúc, phát biểu đúng ý sếp muốn nghe.
Mười một năm tôi làm việc đó.
Gật đầu đúng chỗ. Ghi chú đúng lúc. Nói đúng điều người ta muốn nghe.
Hôm đó sếp hỏi tôi nghĩ gì về kế hoạch mới. Tôi mở miệng định nói câu quen thuộc. "Em thấy hướng này khả thi, anh. Có vài điểm cần điều chỉnh nhưng nhìn chung ổn."
Câu đó tôi đã nói cả trăm lần. Khác nhau ở vài từ, nhưng bản chất là một. Đồng ý trước, góp ý nhẹ sau, kết bằng đồng ý lần nữa. An toàn. Không ai ghét. Không ai nhớ.
Nhưng hôm đó, câu đó kẹt ở cổ họng.
Tôi ngồi đó, miệng hé ra, không nói được. Không phải vì tôi không biết nói gì. Mà vì lần đầu tiên trong mười một năm, tôi nghe thấy tiếng mình sắp nói, và tôi ghê.
Ghê vì nó không phải tiếng tôi. Nó là tiếng của một người tôi đã tạo ra để tồn tại trong cái phòng họp này. Một người biết cười đúng lúc, biết im đúng chỗ, biết nhún vai khi cần nhún, biết gồng khi cần gồng.
Mười một năm tôi nuôi người đó. Cho nó ăn, cho nó mặc đồ đẹp, cho nó danh thiếp, cho nó chức danh. Đổi lại, nó giữ tôi an toàn. Lương đều. Thưởng đều. Không ai ghét. Không ai nhớ.
Tôi nhìn quanh phòng họp. Mười hai người. Ai cũng đang gật đầu đúng chỗ. Ai cũng đang nói đúng điều cần nói. Ai cũng đang mặc một bộ mặt không phải của mình.
Hay là của mình. Lâu quá rồi, không ai còn phân biệt được.
Tôi đứng dậy.
"Em xin phép ra ngoài một lát."
Sếp nhìn tôi. Mọi người nhìn tôi. Không ai nói gì. Tôi đi ra.
Tôi không quay lại phòng họp hôm đó.
Tôi xuống sảnh, ra ngoài, đứng ở bãi xe. Trời nắng. Nắng Sài Gòn tháng tư, cái nắng làm mắt nheo lại. Tôi đứng đó, nheo mắt nhìn mấy cái xe đậu thẳng hàng, và tôi khóc.
Không khóc vì buồn. Không khóc vì giận. Khóc vì tôi bốn mươi tuổi, đứng giữa bãi xe công ty, và tôi không biết mình là ai.
Tôi biết mình là trưởng phòng. Biết mình lái xe gì, ở đâu, lương bao nhiêu, vợ tên gì, con học trường nào. Nhưng tôi không biết mình là ai.
Cái "tôi" thật đã bị chôn ở đâu đó. Có thể là năm hai mươi chín tuổi, lần đầu tôi nuốt một câu thật để nói một câu an toàn. Có thể sớm hơn. Có thể từ hồi còn đi học, khi ba tôi nói "con phải ngoan" và tôi hiểu rằng ngoan nghĩa là đừng làm phiền ai.
Đừng làm phiền ai. Đừng khác ai. Đừng to tiếng. Đừng sai. Đừng yếu. Đừng khóc.
Bốn mươi năm "đừng".
Tôi đứng ở bãi xe thêm hai mươi phút. Rồi tôi lên xe, chạy đi. Không phải chạy trốn. Chỉ là chạy.
Tôi chạy ra biển. Vũng Tàu. Hai tiếng đường. Tới nơi thì trưa. Biển vắng vì giữa tuần. Tôi ngồi trên bờ kè, giày công sở dính cát, áo sơ mi ướt mồ hôi, cà vạt tháo nhét túi quần.
Tôi ngồi đó nhìn biển.
Không nghĩ gì. Lần đầu tiên trong rất lâu, tôi không nghĩ gì.
Không nghĩ deadline. Không nghĩ KPI. Không nghĩ sếp nói gì. Không nghĩ vợ sẽ hỏi gì. Không nghĩ con cần gì. Không nghĩ mình phải là gì.
Chỉ ngồi.
Sóng vỗ. Gió thổi. Mồ hôi khô rồi lại ướt.
Tôi nhớ hồi nhỏ, tôi hay nằm trên sân thượng nhìn trời. Không vì gì. Chỉ vì thích. Ba tôi thấy thì nói "đi học bài đi, nằm đó làm gì." Tôi đứng dậy, đi học bài. Từ đó tôi không nằm nhìn trời nữa.
Bốn mươi tuổi, ngồi ở bờ biển, tôi mới hiểu mình đã mất gì.
Không phải mất tiền. Không phải mất thời gian. Mất cái quyền được là mình mà không cần xin phép ai.
Tối đó tôi về nhà. Vợ hỏi sao về muộn. Tôi nói đi Vũng Tàu. Vợ nhìn tôi như nhìn người lạ. "Đi Vũng Tàu? Giữa tuần? Một mình?"
Tôi gật đầu.
Vợ im một lúc. Rồi nói: "Anh có sao không?"
Tôi nói: "Không sao. Lần đầu tiên trong lâu lắm, anh không sao."
Hôm sau tôi vẫn đi làm. Vẫn ngồi phòng họp. Vẫn mở laptop.
Nhưng có gì đó khác.
Tôi không biết gọi nó là gì. Không phải dũng cảm. Không phải nổi loạn. Không phải giác ngộ.
Chỉ là, từ hôm đó, mỗi khi mở miệng định nói câu an toàn, tôi dừng lại một giây. Một giây thôi. Để hỏi: câu này là của mình, hay của cái người mình đã tạo ra?
Một giây đó, nhỏ xíu. Nhưng nó là khoảng trống duy nhất mà tôi thực sự tự do.
Mày bẻ chân tao, chứ không bẻ được tao.
You can chain my leg, but not even Zeus can overcome my freedom of choice.
— Epictetus, Discourses, Quyển 1, Chương 1
Diễn giải
Interpretation
Epictetus là nô lệ. Chủ bẻ chân ông. Ông nói: mày bẻ chân tao, chứ không bẻ được tao. Câu đó nghe dữ. Nhưng nghĩ lại, nó không nói về chịu đau giỏi. Nó nói về một chỗ bên trong mà không ai chạm tới được. Dù mày lấy hết, lấy chân, lấy tay, lấy tự do bên ngoài, cái chỗ đó vẫn còn. Ông trưởng phòng trong câu chuyện không bị ai bẻ chân. Không ai đánh, không ai nhốt. Nhưng ông tự nhốt mình. Bốn mươi năm. Bằng những câu "đừng". Đừng khác. Đừng sai. Đừng phiền. Cái nhà tù không cần tường. Chỉ cần mình tin rằng mình không được phép bước ra. Một giây dừng lại trước khi nói. Một giây hỏi "câu này của ai." Nhỏ xíu. Nhưng đó là khoảnh khắc duy nhất mà cái chỗ bên trong đó, cái chỗ không ai bẻ được, nó cựa mình.
Epictetus was a slave. His master broke his leg. He said: you break my leg, but you cannot break me. Sounds fierce. But think about it. He wasn't talking about being good at enduring pain. He was talking about a place inside that nobody can touch. Even if they take everything, your legs, your arms, your external freedom, that place remains. The department head in this story had no broken leg. Nobody hit him. Nobody locked him up. But he locked himself in. Forty years. With sentences that started with "don't." Don't be different. Don't be wrong. Don't bother anyone. A prison doesn't need walls. It only needs you to believe you're not allowed to step out. One second of pause before speaking. One second of asking "whose sentence is this." Tiny. But that's the only moment when that place inside, the place nobody can break, finally stirs.