Lần thăng chức đó tôi không nộp đơn
The Promotion I Never Applied For
Công ty tôi có một suất trưởng phòng.
Ai cũng biết. Tin đồn lan từ phòng nhân sự xuống canteen trong vòng nửa ngày. Bốn người đủ tiêu chuẩn. Tôi là một trong bốn.
Tuấn ngồi bàn đối diện tôi mười một năm. Ngày nào cũng thấy mặt nhau. Biết vợ nó tên gì, con nó học trường nào, nó dị ứng tôm hay mực. Loại biết mà không cần hỏi, vì ngồi gần quá lâu thì mọi thứ tự thấm vào.
Tuấn muốn suất đó. Tôi biết vì nó bắt đầu đi sớm hơn. Cà phê sáng nó không uống ở canteen nữa, mà mang lên phòng giám đốc. Nó cười nhiều hơn trong họp. Giơ tay phát biểu nhiều hơn. Không phải nó giả. Nó chỉ đang cố gắng.
Minh thì khác. Minh gửi email cho sếp lúc mười một giờ đêm. Không phải vì bận, mà vì muốn sếp thấy cái timestamp. Tôi biết vì Minh từng nói thẳng: "Anh phải cho sếp thấy mình khác người ta." Nó nói như thể đó là lẽ đương nhiên.
Hà thì im lặng hơn. Nhưng cái im lặng của Hà nặng. Hà chuẩn bị một bản kế hoạch dày ba mươi trang, in màu, đóng bìa cứng, để trên bàn sếp vào một buổi sáng thứ Hai. Không ai bảo Hà làm. Hà tự làm.
Còn tôi.
Tôi bốn mươi ba tuổi. Ở công ty mười hai năm. Không dở. Không xuất sắc. Loại người mà khi nghỉ việc, mọi người sẽ nói "tiếc nhỉ" rồi quên sau hai tuần.
Tôi nhìn ba người kia. Nhìn cái cách họ thay đổi chỉ trong vài tuần. Tuấn bớt nói chuyện với tôi. Không phải ghét, chỉ là không còn thời gian cho những thứ không giúp gì. Minh thì hay nhìn tôi dò xét, kiểu "mày có định tranh không". Hà thì vẫn im, nhưng cái im bây giờ có gai.
Tôi nghĩ về chuyện này suốt một tuần.
Không phải nghĩ kiểu ngồi xuống phân tích. Mà kiểu đang rửa bát thì nghĩ. Đang lái xe thì nghĩ. Đang nằm chờ ngủ thì nghĩ.
Tôi có muốn làm trưởng phòng không?
Muốn chứ. Lương cao hơn. Phòng riêng. Danh thiếp in chức danh mới. Về quê nói với bà con nghe cũng được.
Nhưng tôi nhìn Tuấn. Mười một năm ngồi đối diện. Nó muốn hơn tôi. Không phải muốn nhiều hơn, mà muốn khác tôi. Nó muốn bằng cả cơ thể. Tôi chỉ muốn bằng cái đầu.
Rồi tôi nghĩ, nếu tôi tranh. Tôi sẽ phải làm gì?
Phải đi sớm hơn. Phải cười nhiều hơn. Phải gửi email đêm. Phải viết kế hoạch. Phải nhìn Tuấn như đối thủ thay vì người ngồi đối diện mười một năm.
Tôi không nộp đơn.
Không phải vì cao thượng. Không phải vì sợ thua. Không phải vì lười.
Tôi chỉ thấy, cái giá của cuộc tranh đó, tôi không muốn trả.
Ngày công bố, Tuấn được chọn. Nó bắt tay mọi người. Cười rất tươi. Mắt hơi đỏ. Tôi biết nó mừng thật.
Minh im lặng cả ngày. Hà xin nghỉ phép.
Tôi thì ngồi ở bàn cũ. Uống cà phê. Làm việc.
Tuấn dọn đồ lên phòng mới. Lúc xách thùng đi ngang, nó dừng lại nhìn tôi. Không nói gì. Tôi cũng không nói gì. Nó gật đầu. Tôi gật đầu.
Mười một năm trong một cái gật.
Mấy ngày sau, Minh hỏi tôi lúc ăn trưa: "Anh không tiếc à?"
Tôi nói: "Tiếc chứ."
Minh nhìn tôi, chờ tôi nói thêm. Nhưng tôi không nói thêm. Vì tôi không biết nói sao.
Tiếc thì tiếc thật. Nhưng cái tiếc đó nhẹ. Nhẹ hơn nhiều so với cái nặng mà tôi tưởng tượng, nếu tôi tranh và thua. Hoặc tranh và thắng, rồi mất mấy thứ tôi không đặt tên được.
Vợ tôi hỏi tối đó: "Sao anh không thử?"
Tôi nói: "Anh thử rồi. Anh thử không tranh."
Vợ tôi nhìn tôi kiểu không hiểu. Nhưng không hỏi thêm.
Ba tháng sau, Tuấn làm trưởng phòng. Họp nhiều hơn. Về trễ hơn. Mặt nó khác đi. Không xấu đi, chỉ khác. Cái khác của người gánh thêm thứ mà không bỏ xuống được.
Tôi vẫn ngồi bàn cũ. Bàn đối diện bây giờ là một đứa mới, hai mươi bảy tuổi, hay cười, hay hỏi.
Thỉnh thoảng tôi nhìn cái bàn trống lúc Tuấn đi họp. Nghĩ về mười một năm.
Không buồn. Không vui. Chỉ nhìn.
Có những cuộc chiến mà cách thắng duy nhất là không tham gia.
Tôi không biết mình thắng hay thua. Nhưng tôi nhẹ. Và cái nhẹ đó, bốn mươi ba tuổi tôi mới biết nó đáng giá.
夫唯不爭，故無尤
Phù duy bất tranh, cố vô vưu
Chỉ vì không tranh, nên không có lỗi.
Because it does not compete, it is without fault.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 8
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói câu này không phải để khuyên ai nhường nhịn. Ổng nói về một thứ đơn giản hơn nhiều: khi mày không nhảy vào cuộc tranh, thì mày không tạo ra lỗi. Không phải lỗi với ai, mà lỗi với chính mình. Cái lỗi của việc biến người ngồi cạnh mười mấy năm thành đối thủ. Cái lỗi của việc cười khi không muốn cười. Gửi email lúc nửa đêm không phải vì cần, mà vì muốn ai đó thấy. Không tranh không có nghĩa là yếu. Nó có nghĩa là mày nhìn rõ cuộc chơi, rồi tự hỏi: cái ghế đó có đáng để mày thành người khác không? Có khi đáng. Có khi không. Nhưng ít nhất, khi mày chọn đứng ngoài, mày không nợ ai một lời xin lỗi. Kể cả với chính mày.
Lao Tzu didn't say this to preach humility. He was pointing at something simpler: when you don't enter the fight, you don't create fault. Not fault toward others, but toward yourself. The fault of turning someone who sat next to you for over a decade into a rival. The fault of smiling when you don't want to smile. Sending emails at midnight not because you need to, but because you want someone to notice. Not competing doesn't mean weakness. It means you see the game clearly, then ask yourself: is that chair worth becoming someone else? Sometimes it is. Sometimes it isn't. But at least, when you choose to stand outside, you don't owe anyone an apology. Not even yourself.