Cái chân giả của ông Tám
Old Tam's Prosthetic Leg
Ông Tám mất chân trái năm bốn mươi sáu tuổi.
Tai nạn lao động. Cái máy cắt ở xưởng gỗ. Người ta đưa ông vào bệnh viện, cắt từ đầu gối trở xuống. Vợ ông đứng ngoài hành lang khóc. Con gái ông lúc đó mười hai tuổi, ngồi trên ghế nhựa, ôm cặp sách, không hiểu gì.
Ông nằm viện ba tuần. Lúc tỉnh dậy sau ca mổ, ông nhìn xuống chỗ cái chân từng ở đó. Trống. Tấm drap trắng phẳng lì. Ông không khóc. Ông nói ông không nhớ mình có khóc hay không. Nhưng ông nhớ rõ một chuyện: ông nằm nhìn trần nhà và nghĩ, bây giờ ai nuôi vợ con.
Đó là suy nghĩ đầu tiên. Không phải đau. Không phải sợ. Mà là ai nuôi.
Sáu tháng sau, ông lắp chân giả. Loại rẻ nhất, cứng ngắc, đi phải kéo lê. Ông tập đi lại từ đầu. Như đứa con nít. Vịn tường, vịn ghế, vịn vợ. Mỗi bước đi ông phải nghĩ. Không còn cái chuyện bước mà không cần nghĩ nữa.
Ông nói cái đó mới là thứ mất lớn nhất. Không phải cái chân. Mà là cái quyền được đi mà không cần nghĩ.
Ông quay lại làm việc. Không phải xưởng gỗ. Ông sửa đồ điện ở nhà. Bàn kê trước cửa. Quạt hư, bàn ủi hư, nồi cơm điện hư, người ta mang tới. Ông ngồi trên cái ghế nhựa, cái chân giả duỗi thẳng ra, tay cầm mỏ hàn.
Tiền ít hơn xưởng gỗ nhiều. Nhưng ông không nói gì về chuyện đó.
Năm năm sau, con gái ông thi đậu đại học. Ngày nó nhận giấy báo, nó chạy về nhà, la lớn. Ông ngồi ở bàn sửa đồ, ngẩng lên, cười. Rồi cúi xuống hàn tiếp.
Vợ ông kể lại chuyện đó. Bà nói, ổng cười thiệt. Nhưng ổng không đứng dậy ôm con. Bà nói bà hiểu. Ổng đứng dậy khó lắm. Mà ổng không muốn con thấy ổng đứng dậy khó.
Ông Tám bảy mươi hai tuổi bây giờ.
Tôi gặp ông ở quán cà phê gần nhà. Ông ngồi một mình. Cái chân giả đời mới hơn, nhẹ hơn, nhưng ông nói ông quen cái cũ hơn. Cái cũ nặng, nhưng ông biết nó. Biết nó kêu ở đâu, biết nó kẹt chỗ nào, biết cách xoay người để nó không vướng.
Tôi hỏi ông, ông có giận không. Giận cái máy, giận ông chủ xưởng, giận số phận.
Ông nhìn tôi. Lâu. Rồi ông nói.
"Giận. Giận dữ lắm. Mấy năm đầu, tôi giận tới mức nằm ngủ mà nghiến răng. Vợ tôi nói tôi nghiến răng trong giấc ngủ. Tôi giận ông chủ xưởng, giận cái thằng đứng cạnh không kéo tôi ra kịp, giận cả trời đất."
"Rồi sao?"
"Rồi tôi mệt."
Ông nói chữ "mệt" rất nhẹ. Như thở ra.
"Giận mệt lắm. Giận mà không thay đổi được gì, nó ăn mình từ trong. Tôi giận mà cái chân không mọc lại. Tôi giận mà ông chủ xưởng vẫn giàu. Tôi giận mà con tôi vẫn cần ăn. Vậy giận để làm gì."
Ông uống ngụm cà phê. Đặt ly xuống.
"Tôi không tha thứ. Đừng hiểu lầm. Tôi không tha thứ cho ai hết. Tôi chỉ không giận nữa. Hai cái đó khác nhau."
Tôi ngồi im.
"Người ta nói buông bỏ. Tôi không biết buông bỏ là gì. Tôi chỉ biết một ngày tôi thức dậy, tôi sửa cái quạt, tôi uống cà phê, tôi không nghĩ tới cái chân nữa. Không phải vì tôi quên. Mà vì tôi hết chỗ chứa cái giận đó rồi."
Ông nhìn ra đường. Xe chạy. Người đi. Nắng xiên qua mái hiên.
"Mấy đứa trẻ bây giờ hay nói tự do. Tự do làm cái này, tự do đi chỗ kia. Tôi nghe, tôi không nói gì. Nhưng tôi nghĩ khác."
"Tự do là gì, ông?"
Ông gõ gõ ngón tay lên bàn.
"Tự do là khi không có gì bẻ được mình nữa. Không phải vì mình cứng. Mà vì mình biết mình là cái gì rồi. Người ta lấy chân tôi. Được. Người ta lấy xưởng tôi. Được. Người ta cười tôi đi cà nhắc. Được. Nhưng cái tôi nghĩ, cái tôi chọn làm mỗi sáng, cái đó không ai lấy được."
Ông dừng lại.
"Hồi mới mất chân, tôi nghĩ đời tôi hết rồi. Thiệt. Tôi nghĩ mình là cái chân đó. Mất nó là mất mình. Nhưng hai mươi mấy năm rồi. Tôi vẫn đây. Tôi vẫn sửa đồ. Tôi vẫn uống cà phê. Con gái tôi bây giờ có gia đình, có con. Nó mua cho tôi cái chân giả mới. Tôi mang, nhưng tôi thích cái cũ hơn."
"Sao vậy ông?"
"Vì cái cũ nhắc tôi. Nhắc tôi biết mình đã qua cái gì. Không phải để tự hào. Mà để biết, mình không phải là cái xảy ra với mình. Mình là cái mình làm sau đó."
Ông cười. Nụ cười nhẹ, không có gì rực rỡ. Như nắng chiều, vừa đủ ấm.
Tôi ngồi thêm một lúc. Không nói gì. Ông cũng không nói gì.
Rồi ông đứng dậy. Chậm. Vịn bàn. Cái chân giả kêu lạch cạch trên nền gạch.
Ông đi ra cửa. Không quay lại. Không chào.
Tôi nhìn theo. Ông bước từng bước, chậm, chắc. Như người biết rõ mình đang đi đâu. Không phải vì con đường dễ. Mà vì ông không cần con đường dễ nữa.
Mày bẻ chân tao, chứ không bẻ được tao.
You can chain my leg, but not even Zeus can overcome my freedom of choice.
— Epictetus, Discourses, Quyển 1, Chương 1
Diễn giải
Interpretation
Epictetus nói câu đó lúc ổng bị chủ bẻ chân thiệt. Bẻ chân, chứ không bẻ được ổng. Nghe như nói cứng. Nhưng không phải. Ổng không nói "tao không đau". Ổng nói "mày chỉ bẻ được cái chân, còn cái bên trong, mày đừng hòng". Ông Tám cũng vậy. Ổng mất chân. Ổng giận. Ổng mệt. Ổng không giả vờ mạnh. Nhưng hai mươi mấy năm sau, ổng ngồi đó, uống cà phê, sửa quạt, cười nhẹ. Cái máy cắt lấy chân ổng, nhưng không lấy được cái cách ổng chọn sống mỗi sáng. Tự do không phải là không bị ai đụng tới. Tự do là khi người ta lấy hết rồi, mà mình vẫn còn. Vẫn biết mình là ai. Vẫn đứng dậy được, dù chậm, dù cà nhắc, dù cái chân giả kêu lạch cạch trên nền gạch.
Epictetus said that when his master actually broke his leg. You can break my leg, but you cannot break me. Sounds tough. But it's not bravado. He wasn't saying "I don't feel pain." He was saying "you only broke the leg, the thing inside me, don't even try." Old Tam is the same. He lost his leg. He was furious. He was exhausted. He never pretended to be strong. But twenty-something years later, he sits there, drinks his coffee, fixes fans, smiles lightly. The cutting machine took his leg, but it couldn't take the way he chooses to live each morning. Freedom isn't about never being touched. Freedom is when they've taken everything, and you're still there. Still knowing who you are. Still getting up, even if it's slow, even if you limp, even if the prosthetic clicks against the tile floor.