Cái ghế xoay ở tầng mười hai
The Swivel Chair on the Twelfth Floor
Tôi ngồi cái ghế đó mười một năm.
Ghế xoay, có tựa lưng, có bánh xe. Loại tốt. Công ty mua cho nhân viên cấp quản lý. Hồi mới được lên chức, tôi còn khoe với vợ. Nói anh có ghế riêng rồi, không phải ngồi chung bàn dài nữa.
Vợ tôi cười, nói chúc mừng anh.
Mười một năm.
Tôi ngồi đó nhìn ra cửa kính. Tầng mười hai. Thấy mấy cái tòa nhà đối diện. Thấy trời. Thấy mây đi qua. Rồi lại quay vào màn hình.
Công việc không tệ. Lương ổn. Sếp không quá khó. Đồng nghiệp cũng bình thường. Không ai bắt nạt ai. Không drama. Không gì cả.
Không gì cả.
Tôi bốn mươi ba tuổi. Hai đứa con. Căn hộ trả góp còn bảy năm nữa. Xe trả góp còn hai năm. Bảo hiểm đóng đủ. Quỹ dự phòng có. Mọi thứ đều đúng.
Đúng hết.
Mà sáng nào đi làm tôi cũng ngồi trong xe, tắt máy, ngồi thêm năm phút trước khi mở cửa bước vào tòa nhà.
Năm phút đó tôi không làm gì. Không lướt điện thoại. Không nghe nhạc. Chỉ ngồi.
Có lần vợ tôi hỏi, anh có vui không. Tôi nói vui chứ, sao không vui. Rồi đi rửa chén.
Có lần con gái lớn hỏi, ba ơi hồi nhỏ ba muốn làm gì. Tôi nói ba muốn đi biển. Nó hỏi sao ba không đi. Tôi nói đi chứ, cuối tuần mình đi Vũng Tàu.
Nhưng nó hỏi không phải vậy. Nó hỏi là ba có muốn sống ở biển không. Tôi cười, nói con nói vớ vẩn.
Rồi tối đó tôi nằm nghĩ.
Hồi hai mươi mấy tuổi, tôi từng muốn mở một cái quán nhỏ ở Phú Quốc. Bán cà phê, cho thuê ván lướt. Không cần lớn. Chỉ cần đủ sống. Tôi từng vẽ cả sơ đồ. Từng tính tiền. Từng nói với bạn bè.
Bạn bè nói mày điên à. Bỏ việc ổn định đi bán cà phê ngoài đảo. Rồi vợ con sao. Rồi bảo hiểm sao. Rồi già rồi sao.
Tôi nghe. Không phải vì tôi thấy họ đúng. Mà vì tôi sợ họ đúng.
Nên tôi ở lại. Ngồi cái ghế xoay. Tầng mười hai.
Mười một năm.
Cách đây ba tháng, công ty tái cơ cấu. Phòng tôi cắt bớt người. Tôi không bị cắt. Nhưng thằng Hùng bị. Hùng ngồi cạnh tôi bảy năm. Sáng nào cũng pha trà, rót cho tôi một ly.
Hôm nó đi, nó xách cái thùng giấy đựng đồ. Mấy cái khung hình, cái cốc, cuốn sổ. Nó đi ngang bàn tôi, vỗ vai, nói thôi ông ơi, tôi đi.
Tôi nói ừ, giữ liên lạc.
Hai tuần sau Hùng gọi điện. Tôi hỏi sao rồi, tìm việc chưa. Nó cười. Nói tôi không tìm việc. Tôi đang ở Đà Lạt. Tôi thuê cái nhà nhỏ, trồng rau, sáng dậy đi bộ.
Tôi hỏi rồi tiền đâu. Nó nói tôi để dành đủ sống một năm. Một năm sau tính tiếp.
Tôi nói mày liều quá.
Nó im một lúc. Rồi nói, ông ơi, tôi năm nay bốn mươi lăm. Tôi ngồi cái ghế đó bảy năm. Sáng nào cũng pha trà. Chiều nào cũng họp. Tối nào cũng về nhà mệt mà không biết mệt vì cái gì. Bây giờ người ta đuổi tôi, tôi mới thấy. Hóa ra cái ghế đó không giữ tôi. Tôi tự giữ mình.
Tôi tự giữ mình.
Câu đó nó nói xong rồi chuyện khác. Nhưng tôi thì không chuyện khác được.
Tối đó tôi nằm nghĩ. Nghĩ về cái quán ở Phú Quốc. Nghĩ về sơ đồ tôi từng vẽ. Nghĩ về cái thằng hai mươi mấy tuổi từng muốn sống ở biển.
Tôi không biết thằng đó đi đâu rồi.
Sáng hôm sau tôi vẫn đi làm. Vẫn ngồi cái ghế xoay. Vẫn nhìn ra cửa kính tầng mười hai.
Nhưng hôm đó tôi không ngồi thêm năm phút trong xe nữa.
Tôi ngồi mười lăm phút.
Tôi không kể chuyện này để nói tôi sẽ nghỉ việc. Tôi không biết. Có thể tôi sẽ ngồi cái ghế đó thêm mười một năm nữa. Có thể không.
Nhưng có một thứ tôi biết rõ.
Không ai nhốt tôi ở tầng mười hai.
Cửa thang máy mở cả hai chiều.
Không phải vì khó nên ta không dám. Mà vì ta không dám nên nó mới khó.
It is not because things are difficult that we do not dare. It is because we do not dare that they are difficult.
— Seneca, Letters to Lucilius, Thư 104
Diễn giải
Interpretation
Câu này Epictetus nói thẳng. Không phải vì khó nên mình không dám. Mà vì mình không dám nên nó mới thành khó. Nghe qua tưởng chơi chữ. Nhưng ngồi nghĩ lại thì đúng. Cái quán cà phê ở Phú Quốc, nó khó thật không? Hay tại mình chưa bao giờ thử nên mình không biết? Cái ghế xoay tầng mười hai, nó giữ mình thật không? Hay tại mình sợ đứng dậy nên mình nghĩ nó giữ? Mình hay đổ cho hoàn cảnh. Nói tại vợ con, tại trả góp, tại tuổi này rồi. Nhưng hoàn cảnh nó chỉ là hoàn cảnh. Cái khóa thật sự nằm trong đầu mình. Hùng bị đuổi việc mới thấy. Mình thì chưa bị đuổi. Nên mình chưa thấy. Hay mình thấy rồi mà giả vờ không thấy?
Epictetus said it straight. It's not because things are hard that we don't dare. It's because we don't dare that things become hard. Sounds like wordplay at first. But sit with it and it hits. That café in Phu Quoc, was it really that hard? Or was it that I never tried, so I never found out? That swivel chair on the twelfth floor, was it really holding me? Or was I just afraid to stand up, so I told myself it was? We love blaming circumstances. The wife, the kids, the mortgage, the age. But circumstances are just circumstances. The real lock is inside our own heads. Hung got fired and finally saw it. I haven't been fired. So I haven't seen it. Or maybe I have, and I'm just pretending I haven't.