Cái phong bì tôi giữ ba mươi năm
The Envelope I Kept for Thirty Years
Trong ngăn kéo bàn làm việc của tôi có một cái phong bì cũ.
Nó đã ố vàng. Mép giấy sờn. Bên trong là tờ năm trăm ngàn đồng, loại polymer, đời đầu.
Tôi giữ nó từ năm 1994.
Hồi đó tôi ba mươi mốt tuổi. Vừa được thăng chức phó phòng ở một công ty nhà nước. Lương tháng chưa tới một triệu. Mà cái phong bì đó, ai đó nhét vào ngăn kéo, không tên, không lời nhắn.
Tôi biết nó từ đâu. Một đối tác muốn ký hợp đồng. Họ không nói thẳng. Chỉ cười, bắt tay, rồi đi.
Tôi không tiêu.
Không phải vì tôi tốt. Không phải vì tôi sợ. Mà vì lúc đó, năm trăm ngàn là một con số quá lớn. Tôi không biết tiêu vào đâu mà không bị vợ hỏi.
Vậy thôi. Lý do nó đơn giản vậy thôi.
Tôi giữ cái phong bì. Nhét vào ngăn kéo. Khoá lại.
Rồi quên.
Mấy năm sau, tôi lên trưởng phòng. Lương khá hơn. Bắt đầu có người mời cơm, mời nhậu, mời đi chơi golf. Tôi không chơi golf, nhưng tôi đi. Vì người ta mời thì phải đi. Không đi thì người ta nghĩ mình chảnh. Hoặc nghĩ mình ngu.
Tiền bắt đầu nhiều hơn.
Không phải nhiều kiểu đại gia. Nhiều kiểu đủ để mua được những thứ mà hồi trước mình chỉ nhìn.
Cái tivi Sony 21 inch. Cái xe Dream mới. Rồi cái nhà. Rồi cái nhà thứ hai.
Mỗi lần mua xong, tôi thấy vui. Vui thiệt. Nhưng cái vui đó ngắn lắm. Ngắn hơn cả cái vui hồi nhỏ được mẹ cho năm ngàn mua kem.
Vợ tôi cũng vui. Bà ấy khoe với hàng xóm. Hàng xóm khen. Rồi hàng xóm cũng mua. Rồi mình lại muốn mua cái khác.
Cái vòng đó, tôi chạy mấy chục năm.
Năm 2005, tôi chuyển sang làm tư nhân. Lương gấp ba. Nhưng áp lực cũng gấp ba. Tôi bắt đầu mất ngủ. Uống rượu nhiều hơn. Đi khám bác sĩ bảo gan yếu.
Tôi không dừng.
Vì dừng thì lấy gì trả góp nhà. Lấy gì đóng học phí cho hai đứa nhỏ. Lấy gì để cuối năm về quê còn có cái mà biếu bà con.
Tôi nói với vợ: "Cố thêm vài năm nữa."
Vài năm thành mười năm.
Mười năm thành hai mươi năm.
Đến lúc tôi nghỉ hưu, tài khoản trong ngân hàng có một con số mà hồi ba mươi tuổi tôi không dám mơ.
Nhưng tôi không thấy gì.
Không vui. Không buồn. Không tự hào. Không tiếc.
Chỉ thấy mệt.
Mệt kiểu người ta chạy marathon xong, qua vạch đích, ngồi xuống, rồi hỏi: chạy chi vậy?
Hôm rồi dọn nhà, tôi mở ngăn kéo cũ. Thấy cái phong bì.
Tờ năm trăm ngàn vẫn còn. Polymer nên không mục. Nhưng nó cũ. Nhăn nheo. Như bàn tay tôi bây giờ.
Tôi cầm lên, ngồi nhìn.
Hồi đó năm trăm ngàn là cả gia tài. Bây giờ nó không đủ mua bữa cơm cho gia đình bốn người.
Tôi nghĩ về ba mươi năm.
Ba mươi năm tôi kiếm tiền. Tiêu tiền. Lo tiền. Sợ hết tiền. Kiếm thêm tiền. Tiêu thêm tiền.
Cái vòng đó không bao giờ dừng. Không phải vì tiền không đủ. Mà vì cái "đủ" nó cứ chạy. Mình chạy theo nó. Nó lại chạy xa hơn.
Vợ tôi đi ngang, thấy tôi ngồi cầm cái phong bì cũ.
Bà hỏi: "Cái gì đó ông?"
Tôi nói: "Tiền."
Bà cười: "Tiền gì mà giữ trong đó?"
Tôi không biết trả lời sao.
Tôi giữ nó ba mươi năm. Không vì nó có giá trị. Mà vì nó nhắc tôi về cái ngày mà năm trăm ngàn là nhiều.
Cái ngày mà tôi còn biết cái gì là nhiều.
Bây giờ, tôi có nhiều hơn gấp ngàn lần. Nhưng tôi không còn biết nhiều là bao nhiêu nữa.
Tối đó tôi bỏ cái phong bì lại vào ngăn kéo.
Không khoá.
Vì cũng không ai lấy.
知足者富
Tri túc giả phú
Biết đủ là giàu.
One who knows contentment is rich.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 33
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói "tri túc giả phú", biết đủ là giàu. Nghe thì dễ. Nhưng sống thì khó. Vì cái "đủ" nó không đứng yên. Hồi lương một triệu thì năm triệu là đủ. Hồi lương năm triệu thì hai mươi triệu mới đủ. Rồi hai mươi triệu cũng không đủ. Cái đủ nó chạy nhanh hơn mình. Ông già trong câu chuyện giữ cái phong bì ba mươi năm. Không phải vì tiếc tiền. Mà vì nó là bằng chứng của cái thời mình còn biết thế nào là nhiều. Biết đủ không phải là nghèo mà vui. Không phải là không cần tiền. Mà là nhìn ra cái điểm mà mình đang có, rồi tự hỏi: mình có thấy nó không? Hay mình cứ nhìn về phía trước, chạy hoài, đến lúc quay lại thì không nhớ mình đã đi qua những gì. Cái phong bì đó bây giờ không mua được gì. Nhưng nó nhắc được một điều mà tiền không mua được.
Laozi said "one who knows contentment is rich." Easy to hear. Hard to live. Because "enough" does not stand still. When your salary was one million, five million seemed enough. When it was five million, twenty million was the new enough. Then twenty million was not enough either. "Enough" runs faster than you do. The old man in the story kept an envelope for thirty years. Not because he valued the money. But because it was proof of a time when he still knew what "a lot" meant. Knowing contentment is not about being poor and happy. Not about not needing money. It is about seeing where you are right now and asking: do I even notice it? Or do I just keep looking ahead, running endlessly, and when I finally turn around, I cannot remember what I passed along the way. That envelope cannot buy anything now. But it reminds him of something money cannot buy.