Cây bưởi sau nhà đổ trong đêm bão
The Pomelo Tree Fell in the Storm Last Night
Cây bưởi đó bà nội trồng.
Hồi tôi còn nhỏ, bà hay nói: "Cây này lớn hơn mày. Nó ở đây trước mày, chắc nó đi sau mày."
Bà nói đùa. Nhưng bà đi trước.
Rồi ông đi.
Rồi ba tôi đi.
Cây bưởi vẫn ở đó.
Mỗi năm Tết, tôi hái bưởi để lên bàn thờ. Trái bưởi nhà không đẹp như ngoài chợ, vỏ sần, hơi méo. Nhưng tôi không bao giờ mua bưởi ngoài. Bưởi nhà là bưởi nhà.
Vợ tôi hiểu chuyện đó. Bả không nói gì, chỉ để tôi tự hái, tự rửa, tự đặt lên đĩa.
Con tôi thì không hiểu. Nó bảo: "Ba ơi, mua bưởi da xanh đi, ngon hơn." Tôi cười, không giải thích. Có những thứ giải thích không được. Phải sống tới đó mới biết.
Đêm hôm qua có bão.
Tôi nằm nghe gió giật. Mái tôn kêu rầm rầm. Vợ tôi kéo chăn lên, nói: "Ngủ đi ông, mai tính." Tôi gật đầu nhưng không ngủ được.
Khoảng ba giờ sáng, tôi nghe một tiếng rắc.
Không phải tiếng rắc bình thường. Nó dài, nó chậm, như xương gãy. Rồi một tiếng ầm, nặng, rung cả nền nhà.
Tôi biết.
Không cần ra xem, tôi cũng biết.
Nhưng tôi vẫn ra.
Sáng hôm sau, trời tạnh. Tôi đứng ở cửa sau, nhìn.
Cây bưởi nằm ngang sân. Gốc bật lên, rễ trắng phơi ra ngoài. Đất đỏ bám đầy. Mấy trái bưởi non rụng lăn lóc.
Tôi đứng đó lâu lắm.
Vợ tôi ra, đứng cạnh. Bả không nói gì. Chỉ đứng.
Con trai tôi gọi điện: "Ba ơi, nhà có sao không?" Tôi nói: "Không sao. Cây bưởi đổ." Nó im một lúc rồi nói: "Dạ, để con về phụ ba dọn."
Tôi nói: "Ừ."
Rồi tôi cúp máy.
Tôi kéo cái ghế nhựa ra, ngồi cạnh gốc cây.
Nhìn kỹ thì gốc đã mục từ lâu. Ruột cây rỗng, mối ăn gần hết. Bên ngoài vỏ vẫn xanh, vẫn ra trái. Nhưng bên trong đã trống.
Tôi nghĩ, nó chịu được bao nhiêu năm rồi. Bao nhiêu mùa bão. Bao nhiêu lần gió giật mà nó vẫn đứng. Đến đêm qua thì nó không đứng nữa.
Không phải vì cơn bão này mạnh hơn mấy cơn trước.
Chỉ là đến lúc rồi.
Tôi ngồi đó, nhớ hồi nhỏ.
Hồi bà nội còn sống, chiều nào bà cũng ngồi dưới gốc bưởi, quạt mo cau, kể chuyện. Tôi nằm trên võng, nghe, ngủ lúc nào không biết. Tỉnh dậy thì trời tối, bà bế tôi vô nhà.
Hồi ba tôi còn sống, ổng hay đứng dưới gốc bưởi hút thuốc. Một mình. Không nói gì. Tôi hỏi: "Ba đứng làm gì?" Ổng nói: "Đứng chơi."
Bây giờ tôi hiểu ổng đứng làm gì.
Ổng đứng nhớ bà.
Và bây giờ tôi ngồi đây, nhớ ổng.
Vòng nó vậy.
Con trai tôi về, hai cha con cưa cây. Gỗ bưởi mềm, cưa dễ. Nó cưa, tôi xếp. Không ai nói nhiều.
Đến đoạn gốc, tôi bảo: "Để đó. Đừng đào."
Nó nhìn tôi, không hỏi. Gật đầu.
Gốc cây vẫn ở đó. Rễ phơi trắng dần rồi sẽ khô. Đất sẽ lấp lại. Cỏ sẽ mọc lên.
Vợ tôi nói: "Trồng cây khác không ông?"
Tôi nói: "Để đó một thời gian đi."
Bả gật đầu.
Tối đó tôi ngồi ngoài sân. Chỗ cây bưởi nằm, bây giờ trống. Nhìn lên thấy trời. Mấy chục năm ngồi chỗ này, lúc nào cũng thấy tán bưởi che. Bây giờ tán không còn, trời rộng ra.
Lạ.
Không buồn như tôi tưởng.
Cũng không vui.
Chỉ là khác.
Tôi nhớ bà nội, nhớ ba, nhớ mấy cái Tết hái bưởi. Nhớ mùi hoa bưởi tháng ba. Nhớ tiếng ve kêu mùa hè dưới gốc cây.
Nhớ hết. Nhưng không giữ.
Vì giữ cũng không được.
Cây đã đổ. Người đã đi. Mùi đã tan.
Chỉ còn tôi ngồi đây, nhìn khoảng trống mà trước đó là cả một đời.
Rồi tôi cũng sẽ đi.
Rồi khoảng trống này cũng sẽ bị lấp bằng thứ khác.
Con trai tôi có thể sẽ trồng cây mới. Hoặc không. Cháu tôi sẽ lớn lên, không biết chỗ này từng có cây bưởi. Không biết ông nội nó từng ngồi đây.
Không sao.
Đời nó vậy.
Mọi thứ đến, ở một thời gian, rồi đi. Cây bưởi ở đây sáu mươi mấy năm. Bà nội ở đây tám mươi năm. Ba tôi ở đây bảy mươi năm.
Tôi ở đây sáu mươi ba năm rồi.
Không biết còn bao lâu.
Nhưng tối nay trời đẹp. Gió mát. Mùi đất sau mưa thơm.
Vậy là đủ.
萬物並作，吾以觀復。夫物芸芸，各復歸其根
Vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục. Phù vật vân vân, các phục quy kỳ căn
Vạn vật cùng sinh, ta nhìn chúng trở về. Muôn vật trùng trùng, đều trở về cội rễ.
All things flourish, and I watch them return. Myriad creatures arise — each returns to its root.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 16
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói vạn vật cùng sinh ra, rồi quay về gốc. Nghe thì xa. Nhưng nghĩ lại thì gần. Cây bưởi mọc lên từ đất, sống sáu mươi mấy năm, rồi đổ xuống, mục ra, trở về đất. Bà nội từ đất mà ra, sống tám mươi năm, rồi về đất. Ba cũng vậy. Ông già ngồi ngoài sân tối đó, nhìn khoảng trống, không khóc, không oán. Ổng thấy cái vòng đó. Không phải bằng sách vở. Bằng sáu mươi ba năm sống. Mọi thứ mọc lên, xòe ra, rực rỡ một thời gian. Rồi rụng. Rồi về. Không có ngoại lệ. Cây không ngoại lệ. Người không ngoại lệ. Biết vậy thì sao? Thì không giữ nữa. Không giữ không phải vì không thương. Mà vì thương đủ rồi, để nó đi. Tối nay gió mát, mùi đất thơm. Ngồi đây, thở. Vậy thôi.
Laozi said all things arise together, and he watches them return to their root. Sounds distant. But think again and it's close. The pomelo tree grew from the earth, lived over sixty years, fell, decayed, returned to the earth. Grandmother came from the earth, lived eighty years, returned. Father the same. The old man sitting in the yard that night, looking at the empty space, not crying, not blaming. He saw the cycle. Not from books. From sixty-three years of living. Everything sprouts, spreads out, blazes for a while. Then falls. Then returns. No exceptions. Not for trees. Not for people. So what do you do with that? You stop holding on. Not because you don't love. But because you've loved enough to let go. Tonight the breeze is cool, the earth smells sweet. Sit here. Breathe. That's all.