Cây bưởi trước sân nhà cũ không còn nữa
The pomelo tree in front of the old house is gone
Tôi về quê tuần trước.
Không có việc gì. Không giỗ, không Tết. Chỉ là tự nhiên muốn về.
Sáu mươi ba tuổi rồi, tôi bắt đầu hay làm mấy chuyện không có lý do.
Xe đò từ Sài Gòn về tới bến, tôi đi bộ. Con đường ngày xưa đi bộ mười lăm phút, bây giờ tôi đi gần nửa tiếng. Đầu gối kêu lục cục. Nhưng tôi không vội. Hồi trẻ đi nhanh vì sợ trễ. Bây giờ đi chậm vì biết đâu cũng tới.
Nhà cũ bán rồi. Bán từ năm tôi năm mươi lăm. Ba mất, má theo chị Hai lên Đà Lạt, anh em chia nhau mấy đồng. Không ai giận ai. Chỉ là không ai giữ nổi.
Tôi đứng trước cái nhà đó. Người ta xây lại hết rồi. Tường mới, cổng mới, gạch mới. Không còn gì của hồi xưa.
Nhưng tôi không nhìn cái nhà.
Tôi nhìn chỗ cây bưởi.
Cây bưởi đó ba tôi trồng năm tôi lên bảy. Ổng đào cái hố sâu tới đầu gối, bỏ cây con vô, lấp đất, tưới nước. Tôi đứng kế bên coi. Ổng nói: "Mày nhớ tưới nó mỗi chiều nghe. Đợi nó ra trái thì mày ăn."
Tôi tưới được ba ngày rồi quên.
Nhưng cây bưởi không cần tôi nhớ. Nó tự lớn. Năm tôi mười hai, nó cao hơn đầu tôi. Năm tôi mười tám, nó che bóng cả sân trước. Mỗi mùa trái chín, cả xóm qua xin. Má tôi hái cho hết, không tiếc.
Tôi đi Sài Gòn năm hai mươi mốt. Mỗi lần về, cây bưởi vẫn đó. Nó là thứ duy nhất không thay đổi. Tôi thay đổi. Ba già đi. Má yếu dần. Anh em mỗi đứa mỗi nơi. Nhưng cây bưởi vẫn đứng chỗ cũ, vẫn ra trái mỗi năm.
Có những lần tôi về, ngồi dưới gốc bưởi, không nói gì. Ba ngồi kế bên, cũng không nói gì. Hai cha con uống trà. Lá bưởi rụng trên đầu. Gió chiều thổi mùi bưởi thoang thoảng.
Những lúc đó tôi không biết là mình đang hạnh phúc.
Phải mất mấy chục năm tôi mới hiểu. Hạnh phúc nó không kêu. Nó đến rồi đi, nhẹ như lá rụng. Mình chỉ nhận ra khi nó đã đi rồi.
Ba mất năm tôi bốn mươi chín.
Tôi về kịp. Ổng nằm trên giường, mắt nhắm. Tôi nắm tay ổng. Tay lạnh rồi. Tôi không khóc lúc đó. Khóc sau, khóc một mình, trong phòng trọ ở Sài Gòn, lúc hai giờ sáng, khi tự nhiên nhớ ổng hay để dành cho tôi cái đùi gà.
Sau đám tang, tôi ra sân đứng. Cây bưởi vẫn đó. Tôi nhìn nó, nghĩ: ít nhất còn mày.
Rồi bán nhà. Rồi đi.
Hôm nay tôi đứng đây. Chỗ cây bưởi bây giờ là bức tường gạch. Người ta đổ bê tông lên gốc nó. Không còn dấu vết gì.
Tôi đứng đó lâu lắm.
Một bà hàng xóm đi ngang, nhận ra tôi. Bả nói: "Ủa, anh Bảy hả? Lâu quá không thấy."
Tôi gật đầu.
Bả nói: "Nhà mới xây đẹp hen. Người ta chặt cây bưởi rồi. Uổng ghê. Trái ngon lắm."
Tôi nói: "Dạ. Uổng."
Rồi tôi đi.
Tôi đi ra con đường cũ. Qua cái chợ nhỏ. Qua trường tiểu học. Qua tiệm tạp hóa bà Năm, bây giờ là cửa hàng điện thoại. Tôi đi mà không biết đi đâu.
Rồi tôi ngồi ở quán cà phê đầu hẻm. Quán mới mở, không phải quán cũ. Ly cà phê ba mươi lăm ngàn. Hồi xưa ba ngàn.
Tôi ngồi uống. Nhìn ra đường.
Một thằng nhỏ chạy ngang, chắc bảy tám tuổi. Nó cầm cái que chọc chọc mấy cái lá trên đường. Vô tư. Không biết gì.
Tôi nhìn nó, tự nhiên cười.
Hồi đó tôi cũng vậy. Cầm cái que chạy vòng vòng cây bưởi. Ba la: "Đừng có chọc, rụng trái bây giờ." Tôi vẫn chọc. Ổng la nhưng không đánh. Chưa bao giờ đánh.
Cây bưởi không còn. Ba không còn. Nhà không còn.
Nhưng tôi ngồi đây, nhớ rõ mùi bưởi chín. Nhớ rõ tay ba lạnh buổi sáng sớm khi ổng pha trà. Nhớ rõ tiếng lá rụng trên mái tôn lúc nửa đêm.
Mấy thứ đó không ai lấy được.
Người ta chặt cây, đập nhà, đổ bê tông. Nhưng cái buổi chiều tôi ngồi dưới gốc bưởi với ba, không ai đổ bê tông lên được.
Tôi uống hết ly cà phê. Đứng dậy. Đi ra bến xe.
Trên xe đò về Sài Gòn, tôi ngủ. Mơ thấy cây bưởi. Trong giấc mơ, nó vẫn đứng đó. Trái chín vàng. Ba đứng dưới gốc, nói: "Mày tưới nó mỗi chiều nghe."
Tôi tỉnh dậy. Xe đang qua cầu. Nước sông dưới chân cầu chảy chậm.
Tôi không buồn.
Không phải vì hết buồn. Mà vì biết buồn cũng là một cách nhớ.
死而不亡者壽
Tử nhi bất vong giả thọ
Chết mà không mất mới thật là sống lâu.
To die but not be forgotten — that is true longevity.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 33
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói: chết mà không mất mới là sống lâu. Nghe cao siêu, nhưng ngồi nghĩ lại thì nó giản dị lắm. Ba tôi chết rồi. Cây bưởi chặt rồi. Nhà đập rồi. Nếu tính theo kiểu có hay không, thì mất sạch. Nhưng mà kỳ lạ. Tôi ngồi quán cà phê, ngửi mùi bưởi chín rõ ràng. Thấy tay ba rõ ràng. Nghe tiếng lá rụng rõ ràng. Mấy thứ đó không nằm ở đâu ngoài đời nữa, nhưng nó nằm trong tôi, nguyên vẹn. Cái gì mất được thì nó là vật. Cái gì không mất được thì nó là đời. Ba tôi không để lại nhà, không để lại tiền. Ổng để lại cái buổi chiều ngồi uống trà dưới gốc bưởi. Cái đó, mấy chục năm rồi, bê tông cũng không đè nổi. Chết mà không mất. Là vậy. Không phải sống mãi. Mà là có những thứ mình trao đi, nó ở lại trong người khác, lâu hơn cả thân xác mình.
Laozi said: to die but not perish, that is true longevity. Sounds lofty, but when you sit and think about it, it's actually very simple. My father is dead. The pomelo tree is cut down. The house is demolished. If you count by what exists and what doesn't, everything is gone. But here's the strange thing. Sitting in that coffee shop, I could smell ripe pomelos clear as day. I could see my father's hands clearly. I could hear leaves falling on the tin roof clearly. Those things don't exist anywhere in the physical world anymore, but they exist inside me, intact. What can be lost is a thing. What cannot be lost is a life. My father didn't leave behind a house or money. He left behind an afternoon drinking tea under the pomelo tree. That, after all these decades, even concrete can't bury. To die but not perish. That's what it means. Not living forever. But that some things you give away stay inside other people, longer than your own body ever could.