Cuốn sổ tiết kiệm tôi giữ từ năm bảy lăm
The Savings Book I Have Kept Since Seventy-Five
Tôi có một cuốn sổ tiết kiệm.
Không phải sổ ngân hàng. Sổ giấy. Bìa nhựa xanh, loại mua ở tiệm tạp hóa đầu hẻm, hai ngàn đồng hồi năm 2003.
Tôi ghi vào đó mỗi ngày. Hôm nay tiêu bao nhiêu. Mua gì. Cho ai. Nhận gì.
Hai mươi năm. Không sót ngày nào.
Bà xã tôi hay cười. Bả nói ông ghi chi cho mệt, tiền vô tiền ra có giữ được đâu. Tôi không cãi. Cứ ghi.
Hồi trẻ tôi nghèo lắm.
Nghèo thiệt, không phải nghèo kiểu bây giờ mấy đứa hay nói. Nghèo là ăn cơm với muối. Nghèo là đi bộ mười cây số đi làm vì không có tiền đổ xăng. Nghèo là mượn tiền mua thuốc cho con, rồi nằm thức cả đêm tính cách trả.
Tôi sợ nghèo. Sợ thiệt.
Nên tôi làm. Làm đủ thứ. Phụ hồ, chạy xe ôm, bán vé số, rồi sau này xin được chân bảo vệ ở một công ty ngoài quận 7. Lương không cao nhưng ổn định. Tôi giữ chỗ đó mười bảy năm.
Mười bảy năm tôi đi làm, về nhà, cơm nước, rồi mở cuốn sổ ra ghi.
Có tháng dư. Có tháng thiếu. Nhưng tôi ghi hết.
Năm 2010, tôi dành dụm đủ tiền mua miếng đất nhỏ ở Long An. Không to, chỉ đủ cất cái nhà cấp bốn. Ngày ký giấy, tay tôi run. Bả đứng kế bên, cũng run.
Tối đó tôi ghi vào sổ. Dòng chữ to hơn mọi ngày. "Mua đất. Bốn trăm triệu. Tiền mình."
Tôi nhớ mình cười một mình lúc ghi xong.
Rồi đời đi tiếp.
Con gái lớn đi học đại học. Con trai nhỏ học nghề. Tiền học, tiền trọ, tiền ăn, tiền sách. Tôi ghi hết. Có tháng cả trang sổ toàn số đỏ. Tôi không gạch, không xóa. Cứ ghi.
Năm 2015, bả bệnh. Nằm viện ba tháng. Tiền viện phí, tiền thuốc, tiền xe đi xe về. Cuốn sổ tháng đó tôi ghi kín hai trang. Toàn tiền ra. Không có tiền vào.
Tôi bán miếng đất.
Bốn trăm triệu mua. Bán được năm trăm. Lời một trăm triệu sau mười lăm năm. Người ta nói lời. Tôi không thấy lời. Tôi thấy mười lăm năm dành dụm, nằm gọn trong mấy tờ giấy bệnh viện.
Bả khỏe lại. Đó là điều duy nhất còn lại.
Năm 2018, con gái ra trường, đi làm. Tháng đầu tiên nó lãnh lương, nó chuyển cho tôi hai triệu. Tôi ghi vào sổ. "Con gái gửi. Hai triệu."
Tôi nhìn dòng đó lâu lắm.
Không phải vì hai triệu. Mà vì tôi nhớ hồi nó còn nhỏ, tôi đếm từng ngàn để mua sữa cho nó. Bây giờ nó gửi tiền cho tôi.
Tôi không biết nên vui hay nên buồn.
Năm ngoái, tôi sáu mươi tám. Nghỉ hưu rồi. Sáng ra tôi ngồi pha trà, lật cuốn sổ cũ.
Hai mươi năm. Mấy chục cuốn. Tôi xếp hết lên bàn.
Tôi đọc lại.
Năm 2003. Mua gạo mười lăm ngàn. Đổ xăng tám ngàn.
Năm 2007. Đóng tiền học cho con. Một triệu hai.
Năm 2010. Mua đất. Bốn trăm triệu.
Năm 2015. Viện phí. Ba trăm hai.
Năm 2018. Con gái gửi. Hai triệu.
Tôi đọc mà thấy cả đời mình nằm trong đó. Không phải đời theo kiểu kỷ niệm, ảnh chụp, status trên mạng. Mà đời theo kiểu thật nhất. Tiền vô, tiền ra. Ai cho, ai lấy. Cái gì giữ được, cái gì mất.
Bả đi ngang, thấy tôi ngồi lật sổ. Bả hỏi, ông tính gì vậy?
Tôi nói, không tính gì. Đọc chơi.
Bả nói, ông ghi hai mươi năm, bây giờ ông có giàu hơn không?
Tôi ngồi im.
Thiệt ra, tôi không giàu hơn. Nhà bây giờ ở thuê. Miếng đất bán rồi. Tiền tiết kiệm còn một ít, đủ sống, không dư.
Nhưng tôi cũng không thiếu.
Cơm có. Trà có. Bả còn ngồi đó cằn nhằn. Con cái khỏe mạnh, tự lo được.
Tôi gấp cuốn sổ lại.
Hai mươi năm ghi chép. Tôi tưởng mình ghi để kiểm soát tiền. Nhưng bây giờ nhìn lại, tôi ghi để thấy tiền đi qua đời mình như nước chảy qua tay. Nắm chặt bao nhiêu cũng chảy. Mở ra thì tay khô.
Tôi không giận tiền. Cũng không giận mình.
Chỉ là bây giờ tôi hiểu, cái mình cần, nó không nằm trong cuốn sổ.
Nó nằm ở chỗ bả vẫn còn ngồi đó hỏi "ông tính gì vậy."
Sáng nay tôi vẫn mở sổ. Ghi: "Trà. Năm ngàn. Bánh mì. Mười lăm ngàn."
Nhưng tôi không đếm nữa.
Ghi thì ghi. Không đếm.
Giàu có không phải là có nhiều, mà là cần ít.
Wealth consists not in having great possessions, but in having few wants.
— Epictetus, Discourses, Quyển 4
Diễn giải
Interpretation
Ông Epictetus nói giàu không phải có nhiều, mà là cần ít. Nghe thì tưởng dễ. Nhưng phải sống sáu mươi mấy năm mới thấm. Hồi trẻ ai cũng sợ thiếu. Sợ thiếu nên chạy. Chạy nên ghi. Ghi nên đếm. Đếm hoài mà không bao giờ thấy đủ. Vì cái đích nó cứ dời. Ông già trong chuyện ghi sổ hai mươi năm. Tưởng ghi để giữ tiền. Hóa ra ghi để nhìn tiền đi. Mua đất rồi bán đất. Dành dụm rồi tiêu sạch. Cuối cùng còn lại cái gì? Bà vợ ngồi cằn nhằn. Con gái gửi hai triệu. Bữa cơm có trà. Giàu không phải là có nhiều. Giàu là ngồi đó, nhìn cuốn sổ trống, mà không thấy thiếu. Cái khó không phải kiếm tiền. Cái khó là một ngày nào đó ngừng đếm, mà vẫn ngủ được.
Epictetus said wealth is not about having much, but needing little. Sounds simple. But it takes sixty-some years to really feel it. When you're young, everyone's afraid of not having enough. Afraid, so you hustle. Hustle, so you track. Track, so you count. Count forever and never feel like it's enough. Because the goalpost keeps moving. The old man in the story kept his notebook for twenty years. Thought he was writing to hold onto money. Turns out he was writing to watch it leave. Bought land, then sold it. Saved up, then spent it all. What's left at the end? A wife sitting there nagging. A daughter sending two million. A meal with tea. Wealth isn't having a lot. Wealth is sitting there, looking at an empty notebook, and not feeling like anything's missing. The hard part isn't making money. The hard part is one day stopping the count, and still sleeping fine.