Họ bỏ tên tôi khỏi danh sách mà tôi không hay
They Removed My Name from the List and I Didn't Even Know
Tôi làm ở công ty mười bốn năm.
Mười bốn năm. Dài hơn cả cuộc hôn nhân đầu tiên.
Tôi vào lúc công ty còn thuê chung tầng với một phòng khám nha. Cái bàn đầu tiên của tôi kê sát nhà vệ sinh, mùi nước tẩy xộc lên mỗi sáng. Tôi không kêu ca. Tôi nghĩ đó là cách mọi thứ bắt đầu.
Rồi công ty lớn lên. Tôi cũng lớn lên theo. Từ nhân viên thành trưởng nhóm, rồi phó phòng, rồi trưởng phòng. Mười bốn năm không phải là ngắn. Đủ để tôi nhớ tên con của từng người bảo vệ, đủ để cô lao công biết tôi uống cà phê đen không đường.
Tháng trước, công ty tổ chức sự kiện kỷ niệm hai mươi năm thành lập.
Sự kiện lớn. Thuê ballroom khách sạn năm sao. Có ban nhạc. Có MC. Có video hồi tưởng chiếu trên màn hình LED.
Tôi biết chuyện này từ sớm. Tôi còn góp ý về nội dung video, gửi ảnh cũ cho đội truyền thông, kể lại mấy câu chuyện hồi đầu để họ dựng kịch bản.
Rồi đến ngày sự kiện.
Tôi mặc vest. Cái vest tôi mua riêng cho dịp này. Vợ tôi chọn cà vạt, bảo màu xanh navy hợp với tóc bạc. Tôi cười, nghĩ bụng mình cũng già thật rồi.
Đến nơi, tôi nhận bảng tên. Ngồi vào bàn. Bàn số bảy.
Bàn một là ban giám đốc. Bàn hai là đối tác. Bàn ba là khách VIP.
Bàn bảy là trưởng phòng.
Tôi không nghĩ gì. Bàn bảy thì bàn bảy.
Video bắt đầu chiếu. Nhạc nền xúc động. Hình ảnh công ty ngày đầu, cái văn phòng cũ kỹ, mấy khuôn mặt trẻ măng.
Tôi thấy ảnh mình. Một tấm. Lẫn trong đám đông, nhỏ xíu, không có tên.
Rồi video chuyển sang phần "Những người đặt nền móng". Tên từng người hiện lên. Giám đốc sáng lập. Phó giám đốc đầu tiên. Trưởng phòng kinh doanh đời đầu.
Tên tôi không có.
Tôi ngồi im. Nhìn màn hình. Đợi. Có khi nó ở phần sau.
Video kết thúc. Đèn bật sáng. Mọi người vỗ tay.
Tên tôi không có.
Mười bốn năm. Tôi vào trước cả ba trong bốn người được nêu tên.
Tôi không nói gì. Vỗ tay theo mọi người. Cười khi người bên cạnh quay sang nói "video hay quá nhỉ". Tôi gật đầu. Hay.
Phần phát biểu. Tổng giám đốc lên sân khấu, cảm ơn từng người. Nêu tên từng người đã cống hiến. Nêu cả tên thằng mới vào ba năm nhưng hay chụp ảnh với sếp.
Tên tôi không có.
Vợ tôi nhắn tin: "Anh lên phát biểu chưa?"
Tôi nhắn lại: "Chưa đến phần anh."
Không có phần tôi.
Tiệc kết thúc. Tôi bắt tay mấy người. Chụp ảnh chung. Cười.
Ra bãi xe, tôi ngồi trong ô tô. Không nổ máy. Cứ ngồi.
Tôi nghĩ về mười bốn năm. Những đêm tôi ở lại văn phòng đến hai giờ sáng. Những cuối tuần tôi bỏ con ở nhà để đi gặp khách hàng. Cái lần con gái tôi biểu diễn văn nghệ ở trường mà tôi không đến được vì đang bay vào Sài Gòn họp gấp. Con bé không khóc. Nó chỉ nhìn tôi rồi nói "con biết mà".
Mười bốn năm. Và tên tôi không có trên cái video đó.
Tôi tự hỏi: tôi giận à?
Giận chứ. Tất nhiên là giận.
Nhưng giận ai? Giận thằng làm video? Giận tổng giám đốc? Giận cái công ty?
Hay giận mình. Vì đã tin rằng mười bốn năm cống hiến sẽ đổi lại một dòng tên trên màn hình.
Tôi ngồi trong xe gần một tiếng.
Rồi tôi nhớ một chuyện.
Hồi tôi mới vào, có một anh tên Hùng. Anh Hùng là người dẫn tôi đi ăn trưa ngày đầu tiên. Anh ấy làm mười một năm rồi nghỉ. Ngày anh ấy đi, không ai tổ chức tiệc chia tay. Anh ấy xách thùng đồ ra cửa, gật đầu chào bảo vệ, rồi đi.
Tôi lúc đó nghĩ: sao buồn vậy. Mình sẽ không để mình như vậy.
Mười bốn năm sau, tôi không xách thùng đồ. Tôi ngồi trong ballroom năm sao, vest đẹp, cà vạt xanh navy.
Nhưng tôi và anh Hùng, thực ra có khác gì nhau đâu.
Tôi nổ máy xe. Về nhà.
Vợ tôi hỏi: "Sao về sớm vậy?"
Tôi nói: "Hết rồi."
Bà ấy hỏi: "Vui không?"
Tôi cởi cà vạt. Treo lên mắc áo.
"Vui."
Đêm đó tôi nằm nghĩ.
Tôi nghĩ về cái tên. Cái tên của tôi. Nó quan trọng đến mức nào?
Mười bốn năm tôi xây nó. Gắn nó vào chức danh. Gắn nó vào phòng ban. Gắn nó vào cái bàn, cái ghế, cái chỗ đậu xe có biển số.
Rồi người ta bỏ nó khỏi một cái danh sách. Và tôi suýt sụp.
Suýt thôi.
Vì tôi nhận ra một điều.
Cái tên trên video đó, cái chức danh trên tấm card, cái ghế trưởng phòng. Đó không phải là tôi. Đó là thứ người ta gán cho tôi. Và người ta gán được thì người ta gỡ được.
Nhưng cái đêm tôi thức đến hai giờ sáng vì muốn làm cho xong, cái buổi chiều tôi ngồi chỉ thằng nhỏ mới vào cách viết email cho đàng hoàng, cái lần tôi nhận lỗi thay cho cả phòng vì không muốn ai bị kỷ luật.
Những thứ đó không ai gỡ được.
Không ai gỡ được.
Sáng hôm sau tôi đi làm bình thường. Cà phê đen không đường. Gật đầu chào bảo vệ. Ngồi vào bàn.
Không ai biết chuyện gì đã xảy ra trong đầu tôi tối qua.
Mà cũng không cần ai biết.
Mày bẻ chân tao, chứ không bẻ được tao.
You can chain my leg, but not even Zeus can overcome my freedom of choice.
— Epictetus, Discourses, Quyển 1, Chương 1
Diễn giải
Interpretation
Epictetus từng bị chủ vặn chân đến gãy. Ông nói trước khi nó gãy: mày vặn nữa thì nó gãy. Nó gãy thật. Ông nói: thấy chưa, tao đã bảo mà. Người ta đọc câu đó thấy ngầu. Nhưng cái ngầu không nằm ở chỗ chịu đau giỏi. Nó nằm ở chỗ ông biết cái chân không phải là ông. Cái chức danh cũng vậy. Cái tên trên danh sách cũng vậy. Người ta gắn vào thì người ta gỡ ra. Mày không kiểm soát được chuyện đó. Nhưng cái cách mày sống, cái cách mày đối xử với người xung quanh, cái đêm mày thức vì muốn làm cho đàng hoàng. Những thứ đó là mày. Không ai bẻ được.
Epictetus once had his leg twisted by his master until it broke. He said before it snapped: keep twisting and it will break. It broke. He said: see, I told you. People read that and think it sounds tough. But the toughness isn't about enduring pain well. It's about knowing the leg is not him. A job title is the same. A name on a list is the same. Others put it there, others take it away. You can't control that. But the way you live, the way you treat people around you, the night you stayed up because you wanted to do things right. Those things are you. No one can break those.