Hồi đó tôi tưởng tự do là muốn gì làm nấy
Back Then I Thought Freedom Meant Doing Whatever I Wanted
Năm hai mươi ba tuổi, tôi bỏ việc ở ngân hàng.
Ba tôi không nói gì. Ông ngồi uống trà, nhìn ra sân. Mẹ tôi thì khóc. Bà nói con làm vậy ai nuôi con. Tôi nói con tự nuôi con được.
Tôi nghĩ đó là tự do.
Tôi đi Sài Gòn. Thuê phòng trọ mười lăm mét vuông ở quận Bình Thạnh. Đi làm quán cà phê buổi sáng, tối về viết lách. Tôi viết đủ thứ. Thơ, truyện ngắn, nhật ký. Không ai đọc. Không sao. Tôi nghĩ mình đang sống thật.
Ba tháng sau, tiền hết.
Tôi gọi điện về nhà. Mẹ chuyển tiền. Không hỏi gì. Tôi nhận mà không thấy xấu hổ. Hồi đó tôi nghĩ xấu hổ là thứ của người không dám sống.
Năm hai mươi lăm, tôi yêu một cô gái. Cô ấy làm kế toán. Hiền, ít nói. Tôi thích cô ấy vì cô ấy không đòi hỏi gì. Tôi nói tôi cần tự do, cần không gian. Cô ấy gật đầu.
Tôi đi nhậu với bạn bè. Về khuya. Có lúc không về. Cô ấy gọi, tôi không nghe. Tôi nghĩ tình yêu mà ràng buộc thì không phải tình yêu.
Một hôm cô ấy dọn đồ đi. Để lại mấy chữ trên bàn. Tôi đọc rồi vò lại. Không nhớ cô ấy viết gì. Chỉ nhớ mình ngồi một mình trong căn phòng trọ, thấy nó rộng hơn bình thường.
Tôi không buồn. Hoặc tôi nghĩ mình không buồn.
Năm ba mươi, tôi mở quán cà phê riêng. Nhỏ thôi, ở một con hẻm. Tôi tự rang cà phê, tự pha, tự rửa ly. Không thuê ai. Tôi nói với mọi người: tôi thích vậy, không phụ thuộc ai.
Quán vắng. Có ngày không ai vào. Tôi ngồi đọc sách. Đọc triết, đọc thiền, đọc đủ thứ về tự do, về buông bỏ. Tôi nghĩ mình hiểu.
Năm ba mươi lăm, ba tôi bệnh. Ung thư phổi. Tôi về quê. Ông nằm trên giường, gầy lắm. Tôi ngồi cạnh, không biết nói gì. Bao nhiêu năm tôi đi, tôi có gọi điện về, nhưng toàn nói chuyện thời tiết. Không bao giờ hỏi ba có khỏe không. Không bao giờ nói nhớ.
Ba tôi nắm tay tôi. Ông nói: con sống vui là ba mừng.
Tôi khóc. Lần đầu tiên sau mười mấy năm.
Tôi khóc không phải vì ba bệnh. Mà vì tôi nhận ra mình đã dùng hai chữ "tự do" để trốn. Trốn trách nhiệm. Trốn gần gũi. Trốn cái sợ bị ràng buộc. Trốn cái sợ mình không đủ tốt để ở lại với ai.
Ba mất sáu tháng sau. Tôi ở lại quê chăm mẹ.
Năm bốn mươi, tôi lấy vợ. Muộn. Vợ tôi là bạn của em gái tôi. Chị ấy biết tôi từ lâu, biết tôi hay đi, hay trốn. Chị ấy nói: anh muốn đi thì đi, nhưng nhớ đường về.
Tôi ở lại.
Không phải vì hết muốn đi. Mà vì tôi bắt đầu hiểu, ở lại cũng cần can đảm. Có khi còn cần hơn.
Năm bốn mươi lăm, con gái tôi sinh ra. Tôi bế nó trên tay. Nó nhẹ lắm. Mà tôi thấy nặng. Nặng theo kiểu khác. Không phải gánh nặng. Mà là trọng lượng. Như cái neo giữ mình lại mặt đất.
Tôi thôi đọc sách về tự do. Không phải vì không thích. Mà vì tôi nhận ra mình đã đọc để tìm lý do biện minh cho việc chạy trốn.
Bây giờ tôi sáu mươi hai.
Con gái tôi mười bảy tuổi. Nó giống tôi hồi trẻ. Nó muốn đi. Muốn tự do. Muốn không ai quản.
Tôi không cản. Tôi cũng không khuyên.
Tôi chỉ nói: tự do thật, nó không chạy đi đâu hết con. Nó ở ngay chỗ con đứng. Nhưng phải đứng yên mới thấy.
Nó nhìn tôi. Không hiểu. Tôi biết.
Hồi đó tôi cũng không hiểu.
Có những thứ phải sống qua mới biết. Không ai kể được cho ai. Tôi mất gần bốn mươi năm để hiểu một chuyện đơn giản: tự do không phải là muốn gì làm nấy. Tự do là mình chọn ở lại, mà không thấy mất gì.
Mẹ tôi năm nay tám mươi sáu. Bà ngồi trước hiên, nhai trầu. Tôi ngồi cạnh, không nói gì. Bà cũng không nói gì.
Hai người ngồi im.
Tôi thấy tự do nhất là lúc đó.
Tự do đích thực không phải là tự do làm gì mình muốn. Mà là tự do khỏi những phản ứng tự động.
Real freedom is not the freedom to do whatever you want. It is freedom from your own reactive patterns.
— Thích Nhất Hạnh, The Heart of the Buddha's Teaching
Diễn giải
Interpretation
Ông Thích Nhất Hạnh nói tự do đích thực không phải là tự do muốn gì làm nấy. Nghe đơn giản. Nhưng phải mất mấy chục năm mới thấm. Hồi trẻ, ai cũng nghĩ tự do là không bị ai quản, không bị ai giữ, muốn đi thì đi, muốn ở thì ở. Nhưng kiểu tự do đó, nó giống như con chó đứt dây xích. Chạy được, nhưng không biết chạy đi đâu. Rồi mệt. Rồi đói. Rồi quay lại chỗ cũ mà cái cọc không còn. Tự do thật, nó không phải chạy. Nó là ngồi yên mà không thấy bứt rứt. Là ở cạnh người ta mà không thấy ngột ngạt. Là chọn ở lại, biết mình có thể đi, nhưng không cần đi. Cái đó mới khó. Cái đó mới là tự do.
Thich Nhat Hanh said true freedom is not the freedom to do whatever you want. Sounds simple. But it takes decades to really feel it. When you're young, everyone thinks freedom means nobody controlling you, nobody holding you, going wherever you want, staying wherever you please. But that kind of freedom is like a dog that's broken its chain. It can run, but it doesn't know where to run. Then it gets tired. Then hungry. Then it comes back to the old spot, but the stake is gone. Real freedom isn't running. It's sitting still without feeling restless. It's being next to someone without feeling suffocated. It's choosing to stay, knowing you could leave, but not needing to. That's the hard part. That's actual freedom.