Họp cuối năm, cả phòng vỗ tay, tôi không giơ tay
Year-End Meeting, Everyone Clapped, I Didn't Raise My Hands
Công ty tôi có truyền thống cuối năm.
Sếp đứng lên, chiếu slide, nói về doanh thu tăng trưởng, về mục tiêu mới, về tầm nhìn năm năm. Rồi cả phòng vỗ tay. Tôi cũng vỗ. Mười hai năm rồi, năm nào cũng vỗ.
Năm nay tôi không giơ tay.
Không phải vì giận. Không phải vì chống đối. Chỉ là đến lúc đó, hai bàn tay tôi nằm trên đùi, và tôi không thấy lý do gì để nhấc chúng lên.
Cả phòng sáu mươi người. Tiếng vỗ tay rào rào. Tôi ngồi giữa, im lặng, và lần đầu tiên thấy rõ một thứ: tôi không thuộc về nơi này. Có thể đã lâu rồi.
---
Tôi vào công ty năm ba mươi tuổi. Lúc đó vợ mới mang bầu đứa đầu. Lương ổn. Bảo hiểm đầy đủ. Đồng nghiệp dễ chịu. Tôi nói với vợ: "Chắc anh gắn bó lâu dài được."
Và tôi đã gắn bó. Mười hai năm.
Mười hai năm đi họp mỗi sáng thứ Hai. Mười hai năm viết báo cáo, gửi email, ngồi review KPI. Mười hai năm ăn cơm trưa ở canteen tầng ba, nghe đồng nghiệp nói về con cái, về giá nhà, về chuyến du lịch hè.
Tôi không ghét những thứ đó. Tôi chỉ dần dần không còn cảm thấy gì.
Như ngồi trong rạp chiếu phim mà quên mình đang xem phim gì. Đèn vẫn sáng, người vẫn cười, nhạc vẫn kêu. Nhưng tôi không theo được cốt truyện nữa.
---
Năm ngoái, công ty tổ chức team building ở Đà Lạt. Ba ngày hai đêm. Mọi người chơi trò chơi, hát karaoke, uống bia đến khuya.
Tôi ra ban công ngồi một mình. Trời lạnh. Sương mờ. Phía trong phòng, tiếng cười vọng ra.
Một đồng nghiệp trẻ, mới vào chưa đầy năm, chạy ra hỏi: "Anh ơi, anh không vào chơi à?"
Tôi cười: "Anh ngồi nghỉ chút."
Nó gật đầu rồi chạy vào. Tôi ngồi thêm hai tiếng nữa. Không ai hỏi lại.
Không phải họ không quan tâm. Chỉ là họ đang vui. Và tôi không buồn. Tôi chỉ không ở trong cái vui đó.
---
Vợ tôi là người nhận ra trước.
Một tối, hai đứa con đã ngủ, vợ rót nước, ngồi xuống cạnh tôi, nói: "Anh dạo này khác lắm."
Tôi hỏi: "Khác sao?"
"Em không biết. Anh vẫn đi làm, vẫn đón con, vẫn cười. Nhưng mà... anh không có ở đây."
Tôi im.
Vì vợ tôi nói đúng. Tôi không có ở đây. Tôi không biết mình ở đâu. Nhưng không phải ở đây.
---
Bốn mươi hai tuổi, tôi bắt đầu để ý những thứ mà trước đây tôi bỏ qua.
Trong phòng họp, khi sếp nói "chúng ta cần cống hiến nhiều hơn", tôi nhìn quanh. Mọi người gật đầu. Tôi tự hỏi: có ai thật sự đồng ý, hay chỉ đang gật?
Trong bữa cơm gia đình bên ngoại, khi mọi người hỏi "công việc thế nào", tôi nói "vẫn ổn". Ai cũng hài lòng với câu trả lời đó. Không ai hỏi thêm. Mà tôi cũng không muốn ai hỏi thêm.
Trong nhóm bạn cũ, khi mọi người khoe nhà mới, xe mới, chức mới, tôi ngồi nghe, cười đúng chỗ, chúc mừng đúng lúc. Rồi về nhà, nằm xuống, nhìn trần nhà.
Không phải ghen. Không phải khinh. Chỉ là tôi không hiểu tại sao những thứ đó quan trọng. Và tôi sợ. Sợ vì ai cũng thấy nó quan trọng, trừ tôi.
---
Tôi đi khám.
Bác sĩ hỏi: "Anh có buồn không?"
Tôi nghĩ. Rồi nói: "Không. Tôi không buồn. Tôi chỉ không vui."
"Anh có mệt không?"
"Không. Tôi ngủ đủ giấc. Ăn đủ bữa. Tôi chỉ... không thấy mình ở trong cuộc sống của mình."
Bác sĩ ghi ghi chép chép. Rồi nói có thể là trầm cảm nhẹ. Cho thuốc. Hẹn tái khám.
Tôi cầm toa thuốc, đi ra, ngồi trong xe, không nổ máy. Ngồi mười lăm phút.
Tôi không nghĩ mình bệnh. Tôi nghĩ mình chỉ đang thấy một thứ mà hệ thống không muốn ai thấy: rằng tất cả những thứ được gọi là "bình thường" chưa chắc đã bình thường. Rằng đi làm, lên lương, mua nhà, nuôi con, rồi lại đi làm, có thể chỉ là một vòng tròn mà không ai dừng lại hỏi: vòng tròn này đi về đâu?
Nhưng mà ai hỏi câu đó thì bị coi là có vấn đề.
---
Buổi họp cuối năm hôm đó, sau khi mọi người vỗ tay xong, sếp nói: "Năm tới chúng ta sẽ lớn hơn nữa."
Tôi nhìn ra cửa kính. Trời đã tối. Đèn đường bật. Xe cộ chạy ngoài đường.
Mọi người bắt đầu đứng dậy, kéo ghế, nói cười. Ai đó rủ đi ăn tối. Ai đó gọi điện cho vợ báo về muộn.
Tôi đứng dậy. Lấy cặp. Đi ra cửa.
Không ai hỏi tại sao tôi không vỗ tay. Có thể không ai để ý. Có thể có người để ý mà không nói.
Tôi xuống thang máy. Ra bãi xe. Ngồi vào xe. Nổ máy.
Rồi tôi không lái về nhà. Tôi lái ra biển.
Không biết tại sao. Chỉ thấy cần đi đâu đó mà không có ai hỏi "anh ổn không". Không có ai cần tôi gật đầu. Không có ai cần tôi vỗ tay.
Tôi đến nơi lúc mười giờ đêm. Gió lạnh. Biển đen. Không thấy gì ngoài tiếng sóng.
Tôi ngồi trên nắp capo. Hút một điếu thuốc. Lâu lắm rồi không hút.
Không có giác ngộ gì. Không có khoảnh khắc bừng tỉnh. Chỉ có tôi, biển, và cảm giác rằng lần đầu tiên trong rất lâu, tôi không cần phải là gì cả.
Vợ gọi. Tôi nghe.
"Anh đâu rồi?"
"Anh ở biển."
Im lặng một lúc.
"Anh... ổn không?"
Tôi nhìn ra biển đen.
"Anh không biết. Nhưng anh đang ở đây."
Thước đo sức khỏe không phải là thích nghi tốt với một xã hội bệnh hoạn.
It is no measure of health to be well adjusted to a profoundly sick society.
— Krishnamurti, Notebook, 1976
Diễn giải
Interpretation
Krishnamurti nói câu này không phải để chửi xã hội. Ông chỉ đặt ra một câu hỏi mà ít ai dám hỏi: nếu cả hệ thống đang chạy sai hướng, thì người thích nghi tốt nhất với hệ thống đó, người đó có thật sự khỏe mạnh không? Ông bốn mươi hai tuổi trong câu chuyện này không điên. Không trầm cảm. Không chống đối. Ông chỉ bắt đầu thấy cái vòng tròn mà mười hai năm trước ông bước vào mà không hỏi. Đi làm, lên lương, họp, vỗ tay, về nhà, ngủ, rồi lại đi làm. Ai cũng chạy. Ai cũng gật. Ai cũng nói "vẫn ổn". Rồi một ngày, hai bàn tay nằm trên đùi, không chịu nhấc lên nữa. Không phải vì tay hỏng. Mà vì bên trong đã ngừng đồng ý. Cái lạc lõng đó, có khi không phải bệnh. Có khi nó là dấu hiệu duy nhất cho thấy bên trong vẫn còn thứ gì đó chưa chịu ngủ.
Krishnamurti didn't say this to bash society. He simply asked a question few dare to ask: if the entire system is running in the wrong direction, is the person who adapts best to that system truly healthy? The forty-two-year-old man in this story isn't crazy. Not depressed. Not rebellious. He just started seeing the circle he stepped into twelve years ago without questioning. Work, get a raise, meet, clap, go home, sleep, then work again. Everyone runs. Everyone nods. Everyone says "I'm fine." Then one day, two hands sit on a lap and refuse to rise. Not because the hands are broken. But because something inside has stopped agreeing. That sense of not belonging, it might not be illness. It might be the only sign that something inside hasn't surrendered to sleep.