Năm đó tôi nghĩ mình biết mình đang đi đâu

Năm hai mươi bảy tuổi, tôi có một cái kế hoạch.

Không phải kế hoạch mơ hồ kiểu ai cũng có. Kế hoạch rõ ràng, viết ra giấy, dán lên tường. Ba mươi tuổi làm trưởng phòng. Ba mươi lăm có công ty riêng. Bốn mươi tuổi nghỉ hưu sớm hoặc ít nhất không còn phải lo tiền.

Tôi làm việc theo đúng cái kế hoạch đó.

Dậy sớm. Đọc sách. Đi làm trước giờ. Ở lại sau giờ. Không nhậu nhẹt linh tinh. Không lãng phí cuối tuần. Mọi thứ đều có lý do, đều phục vụ cho cái đích đó.

Ba mươi hai tuổi, tôi lên trưởng phòng. Trễ hơn kế hoạch hai năm, nhưng vẫn lên.

Tôi nghĩ mình đang đi đúng đường.

---

Rồi công ty tái cơ cấu.

Không phải vì tôi làm sai. Không phải vì tôi kém. Thị trường thay đổi, ngành thay đổi, ban giám đốc quyết định thu hẹp mảng tôi đang phụ trách. Họ giải thích rõ ràng, lịch sự, có bồi thường đầy đủ.

Tôi ngồi nghe họ nói mà đầu không xử lý được.

Không phải vì mất việc. Tôi biết mình sẽ tìm được việc khác. Mà vì cái cảm giác kỳ lạ rằng tất cả những năm đó, tất cả những buổi sáng dậy sớm, tất cả những cuối tuần hy sinh, tất cả những lần từ chối đi chơi vì bận, đã không dẫn đến đâu.

Không phải không dẫn đến đâu theo nghĩa thất bại.

Mà theo nghĩa, tôi không kiểm soát được điểm đến.

---

Tôi nhớ một người bạn hồi đó hay nói câu này: mày cứ lo những thứ mày lo được đi, còn lại kệ nó.

Hồi đó tôi nghĩ câu đó là của người lười biếng, của người không có tham vọng. Người ta nói vậy để biện hộ cho việc không cố gắng.

Bây giờ tôi không chắc nữa.

Không phải vì tôi bỗng dưng đồng ý với cái sự lười biếng đó. Mà vì tôi bắt đầu tự hỏi, trong suốt mấy năm đó, tôi đã kiểm soát được cái gì thật sự.

Tôi kiểm soát được việc tôi dậy mấy giờ. Tôi kiểm soát được tôi đọc sách gì, học gì, làm việc chăm hay không. Tôi kiểm soát được cách tôi đối xử với đồng nghiệp, cách tôi xử lý công việc.

Nhưng tôi không kiểm soát được thị trường. Không kiểm soát được quyết định của ban giám đốc. Không kiểm soát được ngành tôi chọn sẽ đi về đâu trong mười năm tới.

Tôi đã dán kế hoạch lên tường như thể tôi kiểm soát được tất cả những thứ đó.

---

Sau đó tôi tìm được việc mới. Cũng tốt. Cũng ổn.

Nhưng tôi không còn dán kế hoạch lên tường nữa.

Không phải vì tôi bỏ cuộc. Không phải vì tôi không còn muốn gì. Mà vì tôi bắt đầu phân biệt được hai loại thứ khác nhau.

Một loại là những thứ tôi làm được, tôi quyết định được, tôi chịu trách nhiệm được. Loại kia là những thứ xảy ra bất kể tôi có muốn hay không.

Trước đây tôi trộn hai cái đó vào nhau. Tôi nghĩ nếu tôi cố đủ mạnh, loại thứ hai sẽ nghe lời tôi.

Nó không nghe.

---

Có một buổi chiều tôi ngồi với người bạn cũ, người hay nói câu kệ nó đó. Tôi kể chuyện mình bị cắt. Anh nghe xong, gật đầu, không nói gì nhiều.

Tôi hỏi: mày không ngạc nhiên à?

Anh nói: ngạc nhiên gì, chuyện đó xảy ra hoài.

Tôi hỏi: vậy mày làm gì?

Anh nói: tao làm tốt phần của tao. Còn lại tao không lo.

Tôi ngồi im một lúc. Câu đó nghe vẫn giống câu của người lười. Nhưng lần này nó không còn nghe như vậy nữa.

Nó nghe như câu của người đã thôi cố kiểm soát những thứ không nằm trong tay mình.

---

Tôi không biết cái kế hoạch dán tường ngày xưa có sai không.

Có lẽ không sai. Có lẽ nó chỉ thiếu một điều.

Nó không có chỗ cho những thứ ngoài tầm tay.

Nó viết ra như thể nếu tôi làm đúng, thế giới sẽ hợp tác. Như thể sự nghiệp là phương trình, bỏ đúng số vào thì ra đúng kết quả.

Nhưng thế giới không phải phương trình.

Và tôi mất mấy năm để hiểu ra điều đó không phải là lý do để không cố gắng. Mà là lý do để cố gắng đúng chỗ hơn.