Nó đỗ công chức, tao bán cà phê vỉa hè
It Got a Government Job, I Sell Coffee on the Sidewalk
Tao với nó học chung lớp từ hồi cấp ba.
Cùng ngồi bàn cuối. Cùng bị cô chủ nhiệm gọi lên la vì ngủ gật. Cùng ăn chung ổ bánh mì trước cổng trường. Điểm thi đại học tao với nó chênh nhau có nửa điểm.
Rồi nó đỗ. Tao rớt.
Nửa điểm. Có nửa điểm thôi.
Nó vào trường công. Tao đi làm.
Bốn năm sau, nó ra trường, thi công chức, đỗ luôn. Gia đình nó mở tiệc. Tao đến, mang theo chai rượu, cười chúc mừng.
Tao lúc đó đang bán cà phê vỉa hè ở góc đường Nguyễn Trãi.
Không phải quán sang. Một cái xe đẩy, mấy cái ghế nhựa, cái bạt che mưa bằng tấm bạt xanh mua ngoài chợ. Sáng bốn giờ dậy pha, tối mười giờ dọn. Lời ngày trăm mấy, hai trăm. Có ngày mưa, lời năm chục.
Mẹ tao không nói gì. Nhưng mỗi lần có ai hỏi "thằng Hưng giờ làm gì" là bà đổi đề tài.
Tao biết.
Bà không xấu hổ vì tao. Bà xấu hổ vì người ta hỏi.
Khác nhau.
---
Nó tên Phúc. Công chức phường. Lương bảy triệu. Nhưng ổn định. Bảo hiểm, phép năm, nghỉ lễ đúng lịch. Mỗi sáng nó mặc áo sơ mi, đi xe máy đến cơ quan, ngồi bàn, uống trà, ký giấy.
Mọi người bảo nó sướng.
Ba mẹ nó tự hào. Bà con nó khen. Hàng xóm nó nhìn bằng cái nhìn "thằng này được".
Tao nhìn nó, cũng thấy nó được.
Nhưng tao không biết là nó nhìn tao cũng nghĩ vậy.
---
Một tối, nó ghé quán tao uống cà phê. Lúc đó gần mười giờ, tao đang dọn.
Nó ngồi im một lúc rồi nói:
"Mày biết không, tao ngồi cơ quan cả ngày mà không biết mình đang làm cái gì."
Tao cười. Tưởng nó đùa.
"Tao ký giấy. Tao ngồi họp. Tao uống trà. Rồi về. Ngày nào cũng vậy. Mày hiểu không? Ngày nào cũng y chang."
Tao không hiểu. Tao bán cà phê, ngày nào cũng khác. Trời nắng khác trời mưa. Khách quen ghé sớm khác khách lạ ghé trưa. Có ngày vui, có ngày muốn đạp xe xuống sông.
Nhưng mỗi ngày tao đều biết mình đang làm gì.
"Tao thấy mày tự do," nó nói. "Mày muốn nghỉ thì nghỉ. Mày muốn đổi chỗ bán thì đổi. Tao thì không. Tao bị kẹt."
Tao nhìn nó. Thằng công chức, lương ổn định, bảo hiểm đầy đủ, ba mẹ tự hào. Nó nói nó bị kẹt.
Tao, thằng bán cà phê vỉa hè, mẹ không dám kể với ai. Nó nói tao tự do.
Cái gì vậy?
---
Đêm đó tao nằm nghĩ.
Bao lâu nay tao nhìn lên nó. Tao nghĩ nó ở trên, tao ở dưới. Nó đỗ, tao rớt. Nó công chức, tao vỉa hè. Nó được khen, tao bị lờ.
Nhưng nó nhìn xuống tao mà thấy thèm.
Không phải thèm bán cà phê. Nó thèm cái cảm giác sáng dậy biết mình đang sống vì cái gì.
Tao thì thèm cái cảm giác sáng dậy không phải lo tiền.
Nó muốn xuống chỗ tao. Tao muốn lên chỗ nó.
Hai thằng nhìn nhau qua cái khoảng giữa mà cả hai đều tưởng bên kia sướng hơn.
---
Mấy tháng sau, nó xin nghỉ phép mấy ngày, ra phụ tao bán cà phê.
Nó bảo muốn thử.
Ngày đầu nó hào hứng. Pha cà phê, bưng cho khách, thu tiền, rửa ly. Nó cười suốt.
Ngày thứ hai nó mỏi lưng.
Ngày thứ ba trời mưa, không có khách, hai thằng ngồi nhìn mưa. Nó hỏi: "Mày chịu vậy hoài hả?"
Tao gật.
"Sao mày chịu được?"
Tao không biết trả lời sao. Tao chịu được vì tao không có lựa chọn nào khác. Hay tao chịu được vì tao đã quen. Hay tao chịu được vì thật ra tao thích cái này hơn tao tưởng.
Tao không biết.
Nó quay lại cơ quan sau mấy ngày đó. Không nói gì thêm.
Nhưng từ đó mỗi lần nó ghé quán tao, nó không còn nói "mày tự do" nữa.
Nó hiểu rồi. Tự do của tao cũng có giá. Giống như ổn định của nó cũng có giá.
Không ai không trả giá.
---
Cuối năm đó, tao dọn quán về chỗ mới. Gần trường học, đông hơn. Lời khá hơn.
Nó thì được lên chức. Phó phòng gì đó. Lương lên chín triệu.
Ba mẹ nó vẫn tự hào. Mẹ tao vẫn đổi đề tài.
Nhưng tao với nó ngồi uống cà phê, hai thằng không ai so nữa.
Không phải vì hai thằng bằng nhau. Mà vì hai thằng hiểu rồi.
Lên cũng là xuống. Xuống cũng là lên. Nó ngồi bàn giấy mà thấy mình đang chìm. Tao đứng vỉa hè mà thấy mình đang nổi.
Chỗ nào cũng có nắng. Chỗ nào cũng có mưa.
Chỉ là đứng ở đâu thì thấy mưa bên mình, nắng bên kia.
---
Giờ tao hai mươi bốn. Vẫn bán cà phê.
Nó hai mươi bốn. Vẫn công chức.
Thỉnh thoảng tao vẫn thèm chỗ nó. Thỉnh thoảng nó vẫn thèm chỗ tao.
Nhưng hai thằng không còn nghĩ bên kia sướng hơn nữa.
Chỉ là khác. Vậy thôi.
Đường lên và đường xuống là một.
The way up and the way down are one and the same.
— Heraclitus, Fragment 60
Diễn giải
Interpretation
Heraclitus nói đường lên và đường xuống là một. Nghe như triết học xa vời. Nhưng nó đơn giản lắm. Thằng Phúc đi lên. Công chức, lương ổn, ba mẹ tự hào. Nhưng nó thấy mình đang đi xuống. Mỗi ngày mất đi một ít, cái cảm giác sống, cái biết mình đang làm gì. Tao đi xuống. Vỉa hè, mẹ không dám kể, lời ngày trăm mấy. Nhưng tao thấy mình đang đi lên. Mỗi ngày tao biết mình đứng đâu, tao muốn gì. Cùng một con đường. Nó đi từ trên xuống, tao đi từ dưới lên. Gặp nhau ở giữa thì mới thấy, à, hoá ra hai thằng đi chung một đường. Không có ai trên. Không có ai dưới. Chỉ có hai thằng đang đi, mỗi thằng trả một giá khác nhau cho cùng một thứ. Sống.
Heraclitus said the way up and the way down are one. Sounds like distant philosophy. But it's simple. Phuc went up. Government job, stable salary, proud parents. But he felt like he was going down. Losing a little each day. The feeling of being alive, of knowing what he was doing. I went down. Sidewalk, mom couldn't tell anyone, profit barely a hundred thousand. But I felt like I was going up. Every day I knew where I stood, what I wanted. Same road. He walked it from the top down, I walked it from the bottom up. We met in the middle and realized, oh, we'd been on the same road all along. Nobody's above. Nobody's below. Just two guys walking, each paying a different price for the same thing. Living.