Ông hàng xóm tưới cây lúc năm giờ sáng
The Neighbor Who Watered His Plants at Five in the Morning
Tôi nghỉ hưu được ba năm rồi.
Ba năm. Nghe thì dài. Nhưng năm đầu tiên trôi đi mà tôi không biết mình đã làm gì.
Hồi còn đi làm, tôi là trưởng phòng kỹ thuật một công ty xây dựng. Ba mươi hai năm. Từ lúc tóc còn đen đến lúc tóc bạc hết. Người ta gọi tôi là anh Khải, rồi chú Khải, rồi bác Khải. Cái tên đó đi kèm với chức vụ, với cái bàn làm việc, với tiếng chuông điện thoại mỗi sáng.
Rồi một ngày, hết.
Buổi tiệc chia tay có bánh kem, có hoa, có mấy đứa nhỏ trong phòng phát biểu cảm ơn. Tôi cười, bắt tay, chụp hình. Về nhà, ngồi xuống ghế, nhìn ra cửa sổ.
Không biết phải làm gì.
Bà xã tôi bảo, ông rảnh rồi thì đi tập thể dục đi. Tôi gật. Sáng hôm sau dậy lúc năm giờ, mặc đồ thể thao, ra công viên. Đi được hai vòng thì thấy mệt. Ngồi xuống ghế đá, nhìn mấy ông bà cỡ tuổi mình đang tập dưỡng sinh.
Tôi không muốn tập.
Tôi cũng không biết mình muốn gì.
Ba mươi hai năm, mỗi sáng tôi biết chính xác phải làm gì. Sáu giờ dậy, sáu rưỡi ăn sáng, bảy giờ ra khỏi nhà, bảy rưỡi đến công ty. Cuộc đời có lịch trình. Có mục tiêu. Có deadline.
Giờ không có gì hết.
Tôi bắt đầu tìm việc để làm. Sửa cái vòi nước bị rỉ. Lau cái quạt trần. Sắp xếp lại tủ sách. Dọn garage. Mỗi ngày tôi tìm một thứ để sửa, để dọn, để có cảm giác mình còn hữu ích.
Bà xã nhìn tôi, lắc đầu. Ông làm gì mà cả ngày lục đục vậy.
Tôi không trả lời. Vì tôi cũng không biết.
Một buổi sáng, tôi ra ban công tưới mấy chậu cây. Nhìn sang nhà bên cạnh, thấy ông Tám.
Ông Tám hơn tôi mười tuổi. Hồi trước làm giáo viên. Nghỉ hưu lâu rồi. Vợ mất mấy năm trước, con cái ở xa. Ông sống một mình.
Mỗi sáng, đúng năm giờ, ông ra tưới cây.
Không phải mấy chậu cây cảnh đắt tiền. Chỉ là mấy cây ớt, cây húng, cây tía tô. Mấy thứ rau thơm trồng trong mấy cái thùng xốp cũ.
Ông tưới chậm lắm. Từng chậu một. Không vội.
Tôi đứng nhìn ông mấy phút. Rồi gọi sang.
Anh Tám, sáng nào anh cũng tưới cây vậy hả?
Ông ngẩng lên, cười. Ừ. Tưới xong rồi ngồi uống trà. Nhìn nó lớn.
Tôi hỏi, anh không thấy buồn hả? Ở một mình, không có ai.
Ông dừng tay. Nhìn tôi. Rồi nói một câu mà tôi nhớ đến giờ.
Hồi đó tao cũng giống mày. Nghỉ hưu xong, chạy lung tung. Đi du lịch, đi hội nhóm, đi tình nguyện. Cái gì cũng làm. Vì sợ. Sợ mình vô dụng. Sợ ngồi không.
Rồi một ngày tao mệt quá. Không muốn đi đâu hết. Ngồi ở đây, tưới cây. Thấy cây ớt ra trái. Thấy con chim đậu trên dây phơi đồ. Thấy nắng lên từ từ.
Tao mới hiểu. Hồi đó tao tưởng tao tự do vì tao đi làm, tao kiếm tiền, tao muốn mua gì thì mua. Nhưng đó không phải tự do. Đó là tao chạy theo cái lịch của người khác mà tưởng là của mình.
Bây giờ, tao ngồi đây, không ai cần tao, không ai đợi tao. Mới thấy nhẹ.
Ông cười. Rồi quay lại tưới cây.
Tôi đứng đó một lúc lâu. Không nói gì.
Hôm đó tôi về, không sửa gì hết. Không dọn gì hết. Ngồi ở ban công, uống ly trà. Nhìn mấy chậu cây.
Bà xã đi ngang, hỏi, ông sao vậy?
Tôi nói, không sao. Ngồi chơi.
Bà nhìn tôi lạ lắm. Ba mươi mấy năm, chưa bao giờ thấy tôi ngồi chơi mà không làm gì.
Tuần đó, tôi bắt đầu trồng mấy cây rau. Không phải vì muốn có rau ăn. Chỉ vì muốn có cái gì đó để tưới mỗi sáng.
Tôi dậy lúc năm giờ. Ra ban công. Tưới cây.
Bên kia, ông Tám cũng đang tưới.
Hai ông già, mỗi người một ban công, không nói gì. Chỉ tưới cây.
Thỉnh thoảng ông nhìn sang, gật đầu. Tôi gật lại.
Vậy thôi.
Tôi không biết đó có phải là tự do không. Nhưng tôi biết, lần đầu tiên trong đời, tôi không cần phải đi đâu hết mà vẫn thấy được.
柔弱勝剛強
Nhu nhược thắng cương cường
Mềm yếu thắng cứng mạnh.
The soft and weak overcome the hard and strong.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 36
Diễn giải
Interpretation
Mềm thắng cứng. Yếu thắng mạnh. Ông già nghe câu đó chắc cười. Vì cả đời ông cứng. Cứng trong công việc, cứng trong lịch trình, cứng trong cái niềm tin rằng phải làm gì đó mới có giá trị. Nghỉ hưu rồi vẫn cứng. Vẫn tìm cái gì đó để sửa, để dọn, để chứng minh mình còn có ích. Ông Tám thì khác. Ông mềm. Ông ngồi xuống, tưới cây, uống trà. Không chống lại cái trống. Không sợ cái rảnh. Nước không bao giờ đấm vào đá. Nó chảy qua, chảy vòng, chảy dưới. Rồi đá mòn. Cái cứng nhắc trong đầu ông Khải, cái sợ vô dụng, cái cần phải bận, nó không mất vì ông đánh nhau với nó. Nó mất vì ông ngồi xuống. Để yên. Cho nó tự tan.
Soft overcomes hard. Weak overcomes strong. An old man hearing that would probably laugh. Because his whole life he was hard. Hard at work, hard with schedules, hard in the belief that you had to do something to have value. Even after retiring, still hard. Still looking for things to fix, to clean, to prove he was still useful. Mr. Tam was different. He was soft. He sat down, watered plants, drank tea. Didn't fight the emptiness. Wasn't afraid of having nothing to do. Water never punches a rock. It flows around, flows under. And the rock wears down. The rigidity in Mr. Khai's head, the fear of being useless, the need to stay busy, it didn't disappear because he fought it. It disappeared because he sat down. Let it be. Let it dissolve on its own.