Ông hàng xóm xây nhà ba tầng, tôi trồng thêm cây bưởi
My neighbor built a three-story house, I planted a pomelo tree
Năm 1994, tôi với ông Tám cùng mua đất một lô.
Hai miếng sát nhau. Cùng diện tích. Cùng giá. Cùng xoay tiền chạy vạy mới đủ.
Năm đó tôi ba mươi sáu, ông Tám ba mươi tám. Hai đứa làm cùng xí nghiệp, lương ngang nhau, vợ con đều hai đứa nhỏ. Giống nhau đến mức bà con hay nói đùa: hai anh em sinh đôi khác họ.
Rồi ông Tám nghỉ xí nghiệp, ra ngoài buôn vật liệu xây dựng.
Tôi ở lại.
Ba năm đầu, ông Tám cực lắm. Tôi thấy ổng chạy xe ba gác chở gạch, mặt đen nhẻm, gầy đi mười ký. Vợ ổng bán cơm trước nhà phụ thêm. Có bữa tôi qua cho mấy ký gạo, bả cảm ơn mà mắt đỏ hoe.
Tôi nghĩ, mình ở lại xí nghiệp là đúng.
Năm 1999, ông Tám xây nhà. Nhà tường, một trệt một lầu. Đẹp nhất xóm.
Tôi vẫn ở căn cấp bốn.
Không sao. Tôi nói với vợ, mình có nhà ở là được rồi. Vợ tôi gật đầu. Nhưng tối đó bả lật qua lật lại hoài, tôi biết.
Năm 2003, ông Tám xây thêm tầng hai. Mua xe hơi. Con ổng đi học trường tư.
Con tôi đi học trường huyện. Mỗi sáng đạp xe ba cây số. Có bữa con gái tôi về khóc vì bạn bè chê giày rách. Tôi ngồi vá giày cho nó mà tay run.
Không phải run vì lạnh.
Run vì tức. Tức chính mình.
Tôi bắt đầu tính. Nếu hồi đó tôi cũng nghỉ xí nghiệp. Nếu tôi cũng liều. Nếu tôi cũng chịu cực ba năm. Bây giờ tôi cũng nhà lầu, xe hơi, con đi trường tư.
Cái "nếu" đó ăn tôi mười mấy năm.
Mỗi lần ông Tám có gì mới, tôi đều biết. Không phải vì tôi dòm ngó. Mà vì ổng ở ngay bên cạnh. Bước ra cửa là thấy.
Nhà ổng sơn mới, tôi thấy. Vợ ổng đeo vàng, tôi thấy. Con ổng du học, tôi thấy.
Tôi không ghét ông Tám. Thiệt. Ổng tốt. Mỗi lần giỗ chạp ổng đều mời. Tết nào cũng qua chúc. Con ổng gặp con tôi vẫn kêu anh kêu chị lễ phép.
Nhưng mỗi lần ngồi cạnh ổng, tôi thấy mình nhỏ lại.
Không phải ổng làm tôi nhỏ. Tôi tự nhỏ.
Năm 2010, xí nghiệp giải thể. Tôi được đền bù một ít. Năm mươi hai tuổi, thất nghiệp.
Ông Tám lúc đó đã lên ba tầng. Sân thượng có hồ cá. Ban đêm đèn sáng trưng như khách sạn.
Tôi ngồi trước sân nhà mình, nhìn qua.
Vợ tôi bưng ly trà ra, ngồi cạnh. Không nói gì. Hai đứa ngồi im nhìn đèn nhà người ta.
Rồi bả nói: "Mình trồng cây bưởi đi ông. Chỗ góc sân đó, trống hoài."
Tôi nhìn bả. Bả nhìn tôi. Rồi tôi cười.
Tôi không biết tại sao tôi cười. Có lẽ vì câu đó nó lạc quá. Đang buồn, đang thua, đang thấy đời mình như cái gì đó thất bại. Rồi bả kêu trồng bưởi.
Tuần sau tôi đi mua cây bưởi da xanh về trồng.
Không biết làm gì, thì trồng cây.
Năm 2014, cây bưởi ra trái đầu tiên. Tôi hái xuống, bổ ra, ngồi ăn với vợ. Ngọt. Thiệt ngọt.
Năm đó tôi năm mươi sáu.
Cũng năm đó, ông Tám bị tai biến. Nằm một chỗ. Con ổng ở nước ngoài bay về, ở được hai tuần rồi đi. Vợ ổng một mình chăm. Nhà ba tầng mà chỉ xài tầng trệt, vì ổng không leo nổi cầu thang.
Tôi qua thăm. Ổng nằm trên giường, nắm tay tôi, nói: "Tám nó mệt quá rồi."
Tôi ngồi đó, không biết nói gì.
Tối về, tôi ngồi trước sân, nhìn cây bưởi.
Không buồn. Không vui. Không thấy mình thắng. Không thấy mình thua.
Chỉ thấy, mấy chục năm so qua so lại, cuối cùng cũng tới đây.
Ông Tám nằm một chỗ trong nhà ba tầng. Tôi ngồi trước sân nhà cấp bốn, ăn bưởi.
Không ai thắng. Không ai thua. Chỉ là hai ông già, mỗi người một kiểu, đi tới cuối đường.
Bây giờ tôi bảy mươi. Ông Tám mất năm ngoái. Tôi đi đưa tang, đứng trước quan tài, nhìn di ảnh ổng cười.
Tôi nhớ hồi hai đứa mới mua đất. Đứng trên miếng đất trống, ổng chỉ qua chỉ lại, nói: "Mai mốt xây nhà, hai đứa mình mở cửa sổ nhìn qua nhau là thấy."
Đúng.
Mấy chục năm, mở cửa sổ là thấy nhau.
Chỉ là tôi nhìn qua, toàn thấy cái ổng có mà tôi không có.
Tôi quên nhìn cái tôi có.
Cây bưởi năm nay ra nhiều trái lắm. Tôi hái, bỏ vô bịch, đem qua cho vợ ông Tám.
Bả cầm bịch bưởi, cười: "Bưởi nhà ông ngọt, hồi đó ông Tám hay khen."
Tôi không biết ông Tám hay khen bưởi nhà tôi.
Mấy chục năm, tôi không biết.
自伐者無功，自矜者不長
Tự phạt giả vô công, tự căng giả bất trường
Tự khoe thì không có công, tự kiêu thì không bền.
He who boasts achieves nothing; he who is proud does not endure.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 24
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói, tự khoe thì không có công, tự kiêu thì không lâu dài. Nhưng ngược lại cũng vậy. Tự chê mình, tự so mình với người ta, cũng không lâu dài. Cũng ăn mòn mình y như tự kiêu ăn mòn vậy. Ông già bảy mươi tuổi ngồi trước sân, nhìn lại mấy chục năm, thấy gì? Thấy mình so hoài. So nhà, so xe, so con cái. Mà quên nhìn xuống cái mình đang có. Cây bưởi nó ra trái. Ngọt. Ông hàng xóm khen hoài mà mình không biết. Vì mình bận nhìn qua nhà ổng. Khoe cũng hư. Mà chê mình cũng hư. Hai cái đó, cùng một gốc. Đều là không chịu nhìn cho rõ mình đang đứng ở đâu. Cuối cùng, ai cũng tới chỗ đó. Nằm xuống hoặc ngồi lại. Không mang theo được nhà lầu, cũng không mang theo được cây bưởi. Chỉ mang theo cái mình đã sống.
Lao Tzu said, those who boast have no merit, those who are arrogant do not last. But the reverse is also true. Belittling yourself, constantly measuring yourself against others, does not last either. It corrodes you just the same as arrogance does. A seventy-year-old man sits in his yard, looks back on decades, and what does he see? He spent all that time comparing. Houses, cars, children. And forgot to look down at what was already his. The pomelo tree bore fruit. Sweet fruit. His neighbor praised it for years, and he never knew. Because he was too busy looking over at the neighbor's house. Boasting ruins you. But so does diminishing yourself. Both come from the same root. Neither is willing to see clearly where you actually stand. In the end, everyone arrives at the same place. Lying down or sitting still. You cannot take the three-story house with you, and you cannot take the pomelo tree. You only take how you lived.