Ông Tám xây nhà ba tầng giữa xóm lá
Old Tam Built a Three-Story House in a Shanty Town
Ông Tám hồi trẻ bán vé số.
Đi bộ cả ngày, chân trần, mấy xấp vé kẹp nách. Trưa nắng thì ngồi gốc cây trước tiệm vàng, uống nước đá bịch hai ngàn. Tối về căn phòng trọ mười hai mét vuông, nấu cơm với trứng, ăn một mình.
Xóm đó ai cũng nghèo. Nhà lợp tôn, vách ván. Mưa dột thì lấy thau hứng. Nắng thì nóng muốn chết. Nhưng tối tối mọi người kéo ghế ra trước hiên, uống trà, cười nói. Ông Tám cũng ngồi đó. Không ai hơn ai. Không ai kém ai.
Rồi ông Tám trúng đất.
Cũng không phải trúng số hay gì ghê gớm. Miếng đất ông mua hồi xưa, mua rẻ bèo vì ai cũng chê xa. Mấy chục năm sau thành phố mở rộng, đường kéo tới, đất lên giá gấp trăm lần. Ông bán một phần, giữ một phần. Tiền vô tài khoản, ông nhìn con số mà không tin.
Chuyện đổi đời của ông Tám, xóm ai cũng biết.
Mấy tháng đầu, mọi thứ bình thường. Ông vẫn ở xóm cũ, vẫn uống trà tối, vẫn cười với bà Sáu bán cháo, vẫn cho mấy đứa nhỏ kẹo.
Rồi ông xây nhà.
Ba tầng. Giữa xóm lá.
Căn nhà đó mọc lên như cái gì không thuộc về nơi này. Xung quanh là mái tôn, vách gỗ, dây điện chằng chịt. Giữa đó là ba tầng gạch, cửa kính, ban công sắt uốn, sơn màu vàng kem. Đẹp. Đẹp thiệt. Nhưng nó đứng đó như một người mặc vest đi đám giỗ nhà quê.
Ông Tám bắt đầu khác.
Không phải khác kiểu ác. Không phải khác kiểu khinh người. Nhưng khác.
Ông mua xe hơi. Xóm hẻm nhỏ, xe hơi không vô nổi, phải đậu ngoài đường lớn. Nhưng ông vẫn mua. Mỗi sáng ông đi bộ ra đường lớn lấy xe, lái đi uống cà phê. Cà phê máy lạnh, không phải quán cóc đầu hẻm nữa.
Ông đổi cách ăn mặc. Áo sơ mi, quần tây, giày da. Đi trong xóm mà như đi họp.
Ông bắt đầu nói khác. Không phải nói nhiều hơn. Mà nói kiểu khác.
"Hồi đó tao cũng khổ. Nhưng tao biết lo xa."
"Mấy người ở đây, có tiền là xài hết. Không biết tính."
"Tao nói thiệt, nghèo là tại mình. Tao nghèo hơn mấy người mà tao vẫn lên được."
Ông nói những câu đó không phải vì ác. Ông tin thiệt. Ông tin mình giỏi. Ông tin mình khác. Ông quên mất miếng đất đó là may mắn. Ông nhớ nó thành công lao.
Xóm bắt đầu xa ông.
Không ai nói gì. Không ai chửi. Không ai gây sự. Chỉ là tối tối kéo ghế ra trước hiên, chỗ ông Tám hay ngồi, giờ trống.
Bà Sáu bán cháo vẫn chào ông mỗi sáng. Nhưng chào xong quay đi, không nói thêm.
Mấy đứa nhỏ thấy ông không chạy lại xin kẹo nữa. Không phải sợ. Chỉ là không muốn.
Ông Tám không hiểu.
Ông nghĩ mình tốt. Ông cho tiền chùa. Ông đóng góp sửa đường hẻm. Ông mua quà Tết phát cho xóm. Nhưng mỗi lần cho, ông cho kiểu người trên cho người dưới. Ông đứng ở cửa nhà ba tầng, phát quà, cười, chụp hình.
Mọi người nhận. Cảm ơn. Rồi về.
Không ai ghét ông Tám. Nhưng không ai muốn ngồi uống trà với ông nữa.
Có lần con trai ông về thăm. Thằng nhỏ làm ở Sài Gòn, lâu lâu mới ghé. Nó thấy ba nó ngồi một mình trên cái ban công tầng ba, nhìn xuống xóm. Dưới đó bà con kéo ghế ngồi, cười nói, y như hồi xưa. Chỉ thiếu ông.
"Ba, sao ba không xuống ngồi với mọi người?"
Ông Tám cười.
"Thôi, tao ngồi đây mát hơn."
Nhưng con trai ông biết. Không phải vì mát. Mà vì ông không biết cách ngồi xuống nữa.
Cái ghế nhựa rẻ tiền, cái ly trà đá, cái quạt tay bằng lá. Hồi xưa ông ngồi tự nhiên như thở. Giờ ông ngồi không được. Không phải vì ghế không tốt. Mà vì ông sợ ngồi xuống đó thì mình lại giống mọi người. Mà ông đã khác rồi. Ông phải khác.
Ông Tám bảy mươi hai tuổi.
Căn nhà ba tầng đẹp nhất xóm. Xe hơi đậu ngoài đường lớn. Tài khoản ngân hàng dư dả.
Nhưng tối nào ông cũng ngồi một mình trên ban công tầng ba.
Nhìn xuống.
Nghe tiếng cười.
Tôi kể chuyện ông Tám vì tôi biết ông. Không phải biết kiểu hàng xóm. Biết kiểu nhìn ông mà thấy mình.
Tôi cũng từng có lúc được hơn người xung quanh một chút. Không phải giàu như ông Tám. Chỉ là hơn một chút. Và cái "hơn một chút" đó, nó đủ để tôi bắt đầu nhìn người khác từ trên xuống. Không cố ý. Không ác. Chỉ là tự nhiên.
Rồi một ngày tôi nhận ra mình ngồi một mình.
Không ai đuổi. Không ai ghét. Chỉ là không ai muốn ngồi cạnh.
Cái ban công tầng ba, nhìn xuống thì đẹp. Nhưng gió lạnh. Và không ai ngồi cùng.
富貴而驕，自遺其咎
Phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu
Giàu sang mà kiêu, tự chuốc lấy họa.
Wealth and honor with arrogance invite their own disaster.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 9
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói giàu sang mà kiêu thì tự chuốc họa vào mình. Nghe thì tưởng ổng nói chuyện vua chúa, chuyện xa xôi. Nhưng không. Ổng nói chuyện ông Tám. Chuyện tôi. Chuyện bất kỳ ai có hơn người khác một chút rồi bắt đầu nghĩ mình khác. Cái họa ở đây không phải mất tiền. Không phải phá sản. Cái họa là mất người. Mất chỗ ngồi. Mất tiếng cười chung. Ông Tám không bị ai hại. Ông tự đẩy mình lên tầng ba rồi không biết cách đi xuống. Giàu không có tội. Có hơn người không có tội. Nhưng cái kiêu, nó nhẹ lắm. Nhẹ đến mức mình không thấy. Chỉ thấy khi nhìn quanh, ghế bên cạnh trống hết.
Laozi said that wealth and status combined with arrogance invite their own downfall. It sounds like he was talking about emperors, about distant matters. But he was not. He was talking about Old Tam. About me. About anyone who has a little more than those around them and starts believing they are different. The downfall here is not losing money. Not bankruptcy. The downfall is losing people. Losing your seat. Losing shared laughter. Old Tam was not harmed by anyone. He pushed himself up to the third floor and forgot how to come back down. Being wealthy is not a sin. Having more than others is not a sin. But arrogance, it is so light. So light you do not feel it. You only notice when you look around and every chair beside you is empty.