Sáu mươi ba tuổi, tôi mới biết ăn cơm
At Sixty-Three, I Finally Learned How to Eat
Hồi ba mươi tuổi, tôi ăn cơm trưa trong mười hai phút.
Không phải vì bận. Mà vì tôi nghĩ bận mới là đúng. Ăn nhanh, đi nhanh, nghĩ nhanh. Cái gì cũng phải nhanh. Chậm là thua. Chậm là lười. Chậm là không xứng đáng.
Tôi làm kế toán cho một công ty xuất nhập khẩu ở quận 1. Mỗi ngày đi làm từ bảy giờ sáng, về nhà lúc bảy giờ tối. Cơm trưa là hộp xốp mua ngoài cổng, ăn ngay bàn làm việc, vừa ăn vừa nhìn màn hình. Có hôm ăn xong mà không nhớ mình ăn gì.
Vợ tôi cũng vậy. Bả dạy học. Sáng đi sớm, trưa ở lại trường, chiều về nấu cơm cho hai đứa nhỏ. Tối hai vợ chồng ngồi ăn cùng bàn mà mỗi người nhìn một hướng. Tôi nhìn tivi. Bả nhìn điện thoại. Hai đứa con nhìn chén cơm rồi xin đi chơi.
Không ai nói gì sai. Không ai làm gì sai. Nhưng bữa cơm nào cũng giống bữa cơm nào.
Năm bốn mươi lăm, tôi được thăng chức. Phó giám đốc tài chính. Lương gấp đôi. Mọi người chúc mừng. Tôi cũng mừng. Nhưng cái mừng đó kéo dài được khoảng hai tuần.
Rồi mọi thứ lại như cũ. Ăn nhanh hơn. Về trễ hơn. Họp nhiều hơn. Bữa cơm trưa từ mười hai phút rút xuống còn tám phút. Có hôm tôi ăn đứng, ngay trong phòng họp, giữa hai cuộc gọi.
Tôi không thấy có gì sai. Ai cũng sống vậy mà.
Năm năm mươi hai, tôi bị đau dạ dày nặng. Bác sĩ nói do ăn uống không đúng giờ, stress kéo dài. Phải nghỉ ngơi, ăn chậm, nhai kỹ. Tôi nghe xong gật đầu, rồi về nhà vẫn ăn như cũ.
Bả nói: "Ông ăn chậm lại đi."
Tôi nói: "Ừ."
Rồi vẫn ăn nhanh.
Năm năm mươi tám, tôi nghỉ hưu sớm. Không phải vì muốn. Công ty tái cơ cấu, cho mấy người lớn tuổi nghỉ trước. Tôi ký đơn, nhận tiền, về nhà.
Tuần đầu tiên, tôi không biết làm gì.
Sáng dậy lúc sáu giờ theo thói quen. Nhưng không có chỗ nào để đi. Ngồi uống cà phê một mình. Đọc báo. Hết báo thì ngồi nhìn ra ban công.
Bả đi dạy. Hai đứa con đã lớn, đứa ở Hà Nội, đứa ở Bình Dương. Nhà vắng.
Tôi bắt đầu nấu cơm.
Không phải vì thích nấu ăn. Mà vì không biết làm gì khác.
Lần đầu tiên tôi đi chợ một mình. Đứng giữa chợ Bà Chiểu lúc tám giờ sáng, nhìn mấy bà bán rau, nghe tiếng mặc cả, ngửi mùi cá tươi. Tôi mua mớ rau muống, miếng thịt ba chỉ, vài trái cà chua.
Về nhà, tôi rửa rau.
Chuyện đơn giản vậy thôi. Nhưng tôi rửa từng lá. Từng lá một. Nước chảy qua tay, rau xanh trong chậu. Tôi không nghĩ gì hết. Chỉ rửa rau.
Rồi tôi cắt thịt. Bắc nồi cơm. Phi hành. Mùi hành phi lan trong bếp.
Tôi đứng đó, ngửi mùi hành phi, và bỗng nhiên thấy lạ. Không phải lạ vì mùi hành. Mà lạ vì lần đầu tiên trong mấy chục năm, tôi đang làm một việc mà không nghĩ đến việc tiếp theo.
Không có cuộc họp nào chờ. Không có deadline nào đuổi. Không có ai cần tôi ký giấy.
Chỉ có nồi cơm đang sôi và mùi hành phi.
Bữa đó tôi ăn một mình. Cơm trắng, rau muống xào tỏi, canh cà chua. Đơn giản. Nhưng tôi ăn chậm. Nhai từng miếng. Cảm được vị ngọt của cơm, vị giòn của rau, vị chua nhẹ của canh.
Tôi ăn hết bốn mươi phút.
Bốn mươi phút cho một bữa cơm bình thường. Chuyện đó hồi trước tôi sẽ coi là lãng phí. Bốn mươi phút, tôi duyệt được hai bộ hồ sơ, trả lời được mười email.
Nhưng hôm đó, bốn mươi phút đó, tôi thấy mình sống.
Không phải sống theo nghĩa lớn lao gì. Không phải giác ngộ, không phải thiền định. Chỉ là sống. Ăn cơm và biết mình đang ăn cơm.
Từ đó tôi nấu mỗi ngày. Bả về, thấy cơm sẵn, nhìn tôi hơi lạ. Không nói gì. Chỉ ngồi xuống ăn.
Mấy tháng sau, bả nói: "Dạo này ông khác."
Tôi hỏi: "Khác sao?"
Bả nói: "Không biết. Chỉ thấy ông chậm lại."
Tôi cười. Không trả lời.
Bây giờ tôi sáu mươi ba. Mỗi sáng dậy, pha trà, ngồi uống. Rồi đi chợ. Rồi nấu cơm. Rồi ăn.
Mấy đứa bạn cũ gọi điện, hỏi dạo này làm gì. Tôi nói nấu cơm. Nó cười, tưởng tôi nói chơi.
Nhưng tôi nói thiệt.
Mấy chục năm tôi chạy. Chạy vì tiền, vì chức, vì cái nhà, vì tương lai con cái, vì thể diện với bà con. Chạy đến nỗi quên mất mình đang sống.
Bây giờ tôi ngồi ăn cơm. Và biết mình đang ăn cơm.
Có khi tự do nó đơn giản vậy thôi.
Khi đói, ăn. Khi mệt, ngủ.
When hungry, eat. When tired, sleep.
— Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải
Diễn giải
Interpretation
Thiền sư Bách Trượng nói: Khi đói, ăn. Khi mệt, ngủ. Nghe như câu nói của đứa con nít. Ai chẳng biết đói thì ăn, mệt thì ngủ. Nhưng thử nghĩ lại coi. Mấy chục năm đi làm, mày ăn mà có biết mình đang ăn không? Mày ngủ mà có thật sự ngủ không, hay nằm xuống rồi đầu vẫn chạy, vẫn tính, vẫn lo? Ông già trong chuyện ăn cơm mấy chục năm mà chưa bao giờ thật sự ăn cơm. Tay cầm đũa nhưng đầu ở chỗ khác. Miệng nhai nhưng không biết vị gì. Đến khi nghỉ hưu, không còn gì để chạy theo nữa, ổng mới ngồi xuống. Rửa rau. Phi hành. Nấu cơm. Và lần đầu tiên, ăn cơm mà biết mình đang ăn cơm. Tự do không phải là muốn làm gì thì làm. Tự do là đang làm gì thì ở đó. Không bị kéo đi bởi cái đã qua, không bị đẩy tới bởi cái chưa tới. Khi đói, ăn. Khi mệt, ngủ. Đơn giản vậy. Mà mấy ai làm được.
Zen Master Baizhang said: When hungry, eat. When tired, sleep. Sounds like something a child would say. Everyone knows you eat when hungry and sleep when tired. But think about it. All those decades of working, did you actually know you were eating when you ate? Did you actually sleep when you slept, or did you lie down while your mind kept running, calculating, worrying? The old man in the story ate rice for decades but never truly ate rice. His hands held chopsticks but his mind was elsewhere. His mouth chewed but he couldn't taste anything. Only when he retired, when there was nothing left to chase, did he finally sit down. Wash the vegetables. Fry the shallots. Cook the rice. And for the first time, eat rice while knowing he was eating rice. Freedom isn't doing whatever you want. Freedom is being where you are while you're there. Not pulled back by what's already gone, not pushed forward by what hasn't come. When hungry, eat. When tired, sleep. That simple. And yet so few of us manage it.