Sáu mươi năm rồi tôi vẫn rửa cái chén đó
Sixty Years and I Still Wash That Same Bowl
Hồi nhỏ tôi rửa chén cho má.
Nhà bảy người. Nồi cơm to bằng cái thau. Chén bát chất đống trong cái chậu nhôm méo. Tôi ghét rửa chén. Ghét cái mùi mỡ trộn nước rửa. Ghét tiếng chén kêu lách cách. Ghét cảm giác tay nhăn nheo sau khi ngâm nước lâu.
Tôi nghĩ lớn lên sẽ không phải rửa chén nữa.
Mười tám tuổi, tôi đi Sài Gòn.
Ở trọ với ba thằng bạn trong cái phòng mười hai mét vuông. Nấu cơm bằng bếp dầu. Ăn xong, chén bát chất trong cái xô nhựa. Không ai muốn rửa. Để hai ngày, kiến bu. Ba ngày, có mùi.
Cuối cùng tôi rửa. Vì tôi chịu không nổi.
Tôi nghĩ khi nào có tiền, sẽ thuê người giúp việc. Sẽ không phải rửa chén nữa.
Hai mươi lăm tuổi, tôi cưới vợ.
Bà ấy nấu cơm ngon. Tôi rửa chén. Không ai nói, không ai phân công. Tự nhiên thành vậy. Bà ấy nấu, tôi dọn. Mỗi tối. Suốt mấy chục năm.
Có lúc tôi mệt, về tới nhà chỉ muốn nằm. Nhưng nhìn bát đĩa trong bồn, tôi đứng dậy rửa. Không phải vì siêng. Vì tôi biết nếu tôi không rửa, bà ấy sẽ rửa. Mà bà ấy cũng mệt.
Ba mươi tuổi, tôi có đứa con đầu.
Bình sữa, chén ăn dặm, muỗng nhỏ xíu. Rửa hoài. Rửa xong nó ăn, ăn xong lại rửa. Vòng lặp không dứt.
Có bữa tôi rửa bình sữa lúc hai giờ sáng. Con khóc. Vợ dỗ. Tôi đứng ở bồn rửa, mắt díp lại, tay cầm cái cọ xoay trong bình.
Tôi không nghĩ gì cả. Chỉ rửa.
Bốn mươi tuổi, công ty tôi phá sản.
Mất hết. Tiền, mặt bằng, mấy mối quan hệ tưởng là bạn. Tôi về nhà, ngồi ở bàn ăn, nhìn vợ con. Không biết nói gì.
Bà ấy dọn cơm. Tôi ăn. Ăn xong tôi đứng dậy rửa chén.
Bà ấy nói: "Để đó mai rửa."
Tôi nói: "Rửa luôn đi."
Tôi không biết giải thích sao. Nhưng tối đó, đứng ở bồn rửa, tay cầm cái chén, nước chảy qua kẽ tay, tôi thấy bớt sợ. Không phải hết sợ. Chỉ là bớt.
Cái chén nó không biết tôi vừa mất bao nhiêu tiền. Nó chỉ cần được rửa sạch.
Năm mươi tuổi, con gái tôi đi du học.
Nhà còn hai người. Bữa cơm nhỏ lại. Chén bát ít đi. Nhưng tôi vẫn rửa.
Có bữa chỉ hai cái chén, hai đôi đũa, một cái nồi nhỏ. Rửa chưa đầy ba phút. Nhưng tôi rửa chậm. Không vội.
Bà ấy đứng sau lưng, lau bàn. Không ai nói gì. Tiếng nước chảy. Tiếng khăn lau mặt bàn. Vậy thôi.
Sáu mươi tuổi, bà ấy bệnh.
Nằm viện ba tháng. Tôi ở nhà một mình. Nấu cơm một người. Ăn xong rửa một cái chén, một đôi đũa, một cái muỗng.
Rửa xong, tôi úp lên cái rổ.
Nhìn cái chén úp đó, tôi khóc.
Không phải vì buồn. Hay cũng vì buồn. Tôi không biết. Chỉ là nhìn cái chén một mình trên rổ, tôi nhớ hồi nó nằm cạnh bốn năm cái khác. Nhớ hồi có thêm mấy cái bình sữa nhỏ. Nhớ hồi chén bát chất đống trong cái chậu nhôm méo nhà má.
Sáu mươi năm. Tôi vẫn đứng ở bồn rửa.
Đời tôi có nhiều chuyện. Có lúc lên, có lúc xuống. Có lúc tưởng mình sắp chết. Có lúc tưởng mình sắp giàu. Có lúc tưởng mình hiểu hết mọi thứ. Có lúc không hiểu gì cả.
Nhưng mỗi ngày, tôi đều rửa chén.
Hồi trẻ tôi nghĩ rửa chén là việc tầm thường. Là thứ mình phải làm cho xong để đi làm chuyện lớn hơn. Là cái gánh nặng nhỏ mà ai cũng muốn tránh.
Bây giờ tôi sáu mươi ba.
Tôi không nghĩ vậy nữa.
Rửa chén là lúc tôi biết mình còn đây. Còn đứng. Còn cầm được cái chén. Còn nghe tiếng nước. Còn cảm giác nước lạnh hay nước ấm chạy qua tay.
Có lúc tôi nghĩ, nếu phải chọn một thứ để nhớ về đời mình, tôi sẽ không chọn ngày cưới. Không chọn ngày con ra đời. Không chọn ngày phá sản hay ngày gượng dậy.
Tôi sẽ chọn cái bồn rửa.
Vì nó ở đó mỗi ngày. Không bỏ đi. Không thay đổi. Không hỏi tôi hôm nay vui hay buồn.
Nó chỉ chờ tôi rửa.
Bà ấy ra viện rồi. Yếu hơn trước. Không nấu cơm được nữa. Tôi nấu. Nấu dở. Bà ấy cười.
Ăn xong, tôi rửa chén. Bà ấy ngồi ở bàn, uống trà.
Bà ấy nói: "Ông rửa chén cả đời rồi ha."
Tôi nói: "Ừ."
Bà ấy nói: "Ông có chán không?"
Tôi nghĩ một lúc.
"Không."
Tôi không biết tại sao không. Chỉ là không.
Trước khi ngộ: gánh nước, bổ củi. Sau khi ngộ: gánh nước, bổ củi.
Before enlightenment: chop wood, carry water. After enlightenment: chop wood, carry water.
— Thiền sư, Thiền ngữ cổ
Diễn giải
Interpretation
Câu thiền cổ nói: trước khi ngộ thì gánh nước, bổ củi. Sau khi ngộ rồi cũng gánh nước, bổ củi. Nghe thì tưởng vô nghĩa. Ngộ rồi mà vẫn làm y như cũ thì ngộ để làm gì? Nhưng mà, ông già rửa chén sáu mươi năm đó, ổng hiểu. Hồi trẻ ổng rửa chén vì phải rửa. Vì ghét dơ. Vì thương vợ. Vì không ai rửa thì kiến bu. Bây giờ ổng vẫn rửa. Nhưng khác. Khác ở chỗ ổng không còn muốn thoát khỏi nó nữa. Không còn nghĩ rửa chén là thứ tầm thường cần vượt qua để tới chỗ cao hơn. Ổng thấy cái bồn rửa chính là đời ổng. Không phải ẩn dụ. Là thiệt. Đời không nằm ở mấy ngày trọng đại. Nó nằm ở cái chén rửa mỗi tối. Ở tiếng nước chảy qua tay. Ở việc làm đi làm lại một thứ bình thường cho đến khi nó không còn bình thường nữa. Không phải vì nó thay đổi. Mà vì mình thay đổi.
The old Zen saying goes: before enlightenment, chop wood, carry water. After enlightenment, chop wood, carry water. Sounds pointless. If nothing changes after enlightenment, what's the point? But the old man who washed dishes for sixty years, he gets it. When he was young, he washed dishes because he had to. Because he hated the mess. Because he loved his wife. Because if nobody washed them, the ants would come. Now he still washes. But it's different. Different because he no longer wants to escape it. No longer thinks dishwashing is something trivial to get past on the way to something greater. He sees the sink as his life. Not a metaphor. Literally. Life doesn't live in the monumental days. It lives in the bowl washed every evening. In the sound of water running through your hands. In doing one ordinary thing over and over until it stops being ordinary. Not because it changed. Because you did.