Sáu mươi năm tôi sợ một câu hỏi
Sixty Years Afraid of One Question
Hồi tôi bảy tuổi, ba tôi hỏi trước mặt cả nhà: "Mày lớn lên làm gì?"
Tôi không nhớ mình trả lời gì. Chỉ nhớ cảm giác. Nóng mặt. Tim đập. Tay nắm chặt dưới gầm bàn.
Ba tôi không phải người ác. Ổng hỏi bình thường. Nhưng cả nhà nhìn tôi. Chờ.
Tôi sợ.
Không phải sợ ba. Sợ cái khoảnh khắc mọi người chờ mình nói, mà mình không biết nói gì.
---
Tôi lớn lên với nỗi sợ đó. Không ai biết.
Hồi đi học, cô giáo gọi phát biểu, tôi đứng dậy, miệng khô, nói được hai câu rồi ngồi xuống. Bạn bè không cười. Cô giáo gật đầu. Nhưng tôi về nhà nằm nghĩ cả buổi chiều. Mình nói có đúng không. Mình có ngu không. Người ta có cười thầm không.
Không ai cười cả. Nhưng tôi sợ.
---
Năm hai mươi ba tuổi, tôi đi phỏng vấn xin việc.
Ông trưởng phòng hỏi: "Em thấy mình giỏi cái gì?"
Tôi ngồi đó. Biết mình giỏi gì. Nhưng không dám nói. Sợ nói ra nghe lố. Sợ nói ra rồi người ta hỏi tiếp, mình không trả lời được.
Tôi nói: "Em chịu khó."
Chịu khó. Cả đời tôi gói mình trong hai chữ đó. Vì nó an toàn. Không ai cãi được. Cũng không ai kỳ vọng gì thêm.
Tôi được nhận. Làm việc hai mươi mấy năm ở chỗ đó.
---
Năm ba mươi tuổi, cơ quan cử đi họp liên ngành. Phòng họp lớn, ba mươi người.
Sếp nói: "Anh Tâm trình bày phần của phòng mình."
Tôi đứng lên. Tay run. Giọng nhỏ. Nói xong không nhớ mình đã nói gì.
Về chỗ ngồi, mồ hôi ướt lưng áo.
Đồng nghiệp nói: "Anh trình bày được mà."
Tôi gật. Nhưng tối đó tôi không ngủ. Nằm lật lại từng câu. Câu này lẽ ra phải nói khác. Câu kia thừa. Đoạn cuối quên mất ý chính.
Vợ tôi hỏi: "Sao trằn trọc vậy?"
Tôi nói: "Không có gì."
---
Năm bốn mươi lăm tuổi, con gái tôi thi hùng biện ở trường. Nó đứng trên sân khấu, nói rõ ràng, mắt nhìn thẳng.
Tôi ngồi dưới, vừa tự hào vừa thấy lạ. Lạ vì nó không sợ. Hoặc nó sợ mà vẫn nói.
Tôi không biết cái nào.
Chỉ biết là tôi chưa bao giờ làm được vậy.
---
Năm năm mươi hai tuổi, tôi nghỉ hưu sớm. Lý do chính thức là sức khỏe. Lý do thật thì chỉ mình tôi biết.
Cơ quan tổ chức lại, sếp mới muốn mỗi phòng thuyết trình chiến lược hằng quý. Trước hội đồng. Có micro. Có máy chiếu.
Tôi nộp đơn nghỉ.
Không phải vì lười. Không phải vì chán. Tôi sợ.
Sáu mươi mấy tuổi rồi mà vẫn sợ đứng trước đám đông mở miệng.
---
Vợ tôi biết. Bà ấy không nói gì nhiều. Chỉ có lần bà nói: "Ông sợ cái gì? Nói sai thì sửa. Ai mà nhớ."
Tôi biết bà nói đúng. Không ai nhớ. Buổi họp đó, hai ngày sau không ai nhắc lại. Bài thuyết trình đó, một tuần sau chìm vào quên lãng.
Không ai nhớ. Nhưng tôi nhớ.
Tôi nhớ từng lần mình đứng dậy mà muốn ngồi xuống. Từng lần mở miệng mà muốn câm. Từng đêm nằm lật lại những câu đã nói, như lật lại đống rác tìm thứ gì đó mình đánh rơi.
---
Năm sáu mươi tuổi, con gái tôi hỏi: "Ba, hồi trẻ ba có mơ ước gì không?"
Tôi nói: "Ba muốn làm thầy giáo."
Nó ngạc nhiên. "Sao ba không làm?"
Tôi cười. "Ba sợ đứng trước lớp."
Nó nhìn tôi. Không nói gì. Rồi nó ôm tôi.
Cái ôm đó nặng hơn mọi lời an ủi.
---
Bây giờ tôi sáu mươi bảy.
Tôi vẫn sợ. Đi đám giỗ, ai kêu phát biểu, tôi vẫn lắc đầu. Đi họp tổ dân phố, tôi ngồi cuối, không giơ tay.
Nhưng có một thứ khác đi.
Tôi không còn giận mình vì sợ nữa.
Hồi trẻ, tôi sợ, rồi tôi giận mình vì sao lại sợ. Cái giận đó nặng hơn cái sợ. Nó ăn vào mình, biến thành xấu hổ, thành tự ti, thành cái vỏ "chịu khó" mà tôi mang suốt mấy chục năm.
Bây giờ tôi chỉ sợ thôi. Không giận thêm nữa.
Nghe thì không khác gì. Nhưng sống thì khác nhiều.
---
Con gái tôi bây giờ ba mươi hai. Nó làm giảng viên đại học. Đứng trước hai trăm sinh viên mỗi ngày.
Có lần nó gọi điện, kể bị sinh viên hỏi khó, không trả lời được, đứng im trước cả lớp.
Nó nói: "Con xấu hổ muốn chết."
Tôi nói: "Rồi sao?"
"Rồi con nói, để buổi sau cô trả lời. Xong rồi."
Tôi im.
Nó làm được cái mà tôi cả đời không làm được. Không phải vì nó giỏi hơn. Mà vì nó cho phép mình không biết. Trước mặt người khác.
Tôi thì không.
Tôi thà im còn hơn nói sai. Thà trốn còn hơn bị nhìn thấy lúng túng.
---
Sáu mươi năm.
Tôi sợ một câu hỏi. Không phải câu hỏi của ba tôi. Không phải câu hỏi của sếp. Không phải câu hỏi của ai cả.
Tôi sợ câu hỏi mà mình tự hỏi mình, ngay sau khi mở miệng: "Mình có ngu không?"
Câu hỏi đó theo tôi sáu mươi năm.
Bây giờ tôi không trả lời nó nữa. Cũng không đuổi nó đi. Nó vẫn ở đó. Tôi vẫn ở đây.
Chỉ là tôi thôi chạy.