Sáu mươi năm tôi sống bằng cái tên người khác đặt
Sixty Years Living Under a Name Others Gave Me
Hồi nhỏ người ta gọi tôi là thằng Út.
Út ngoan. Út giỏi. Út biết nghe lời.
Tôi không biết mình có ngoan thật không. Chỉ biết mỗi lần nghe câu đó, tôi gật đầu. Rồi tiếp tục làm những gì người lớn muốn.
Lớn lên một chút, tôi thành "con nhà lành." Đi học đúng giờ. Không chơi với mấy đứa hư. Không cãi thầy cô. Má tôi hay khoe với hàng xóm: "Thằng Út tôi nó hiền lắm."
Tôi nghe. Tôi cười. Tôi không biết hiền là gì. Chỉ biết nếu tôi không hiền thì má buồn.
Vậy là tôi hiền.
---
Hai mươi tuổi, tôi vào đại học. Người ta gọi tôi là "sinh viên gương mẫu." Tôi học chăm. Không phải vì thích. Mà vì không biết làm gì khác.
Có lần thằng bạn cùng phòng rủ tôi bỏ học một buổi đi coi phim. Tôi từ chối. Không phải vì sợ. Mà vì tôi không biết mình có được phép thích coi phim không.
Nghe kỳ. Nhưng đó là sự thật.
Tôi sống hai mươi năm đầu đời mà không hỏi mình thích gì. Câu hỏi đó không tồn tại trong đầu tôi. Chỉ có: "Mình nên làm gì?" và "Người ta muốn mình làm gì?"
Hai câu đó, hồi đó tôi tưởng là một.
---
Ba mươi tuổi, tôi lấy vợ. Người ta nói: "Thằng Út nó biết lo, lấy vợ hiền, có công ăn việc làm."
Tôi nghe. Tôi cười.
Vợ tôi là người tốt. Tôi không nói xấu. Nhưng tôi không biết mình yêu bà ấy hay tôi yêu cái cảm giác được người khác gật đầu.
Đám cưới xong, mọi người chúc mừng. Tôi đứng trên sân khấu, mặc vest, cười với ba trăm người. Không ai hỏi tôi có vui không.
Mà cũng không ai cần hỏi. Vì ai cũng nghĩ đáp án rồi.
---
Bốn mươi tuổi, tôi lên chức trưởng phòng. Người ta gọi tôi là "anh Út đàng hoàng." Tôi đi họp, ký giấy, duyệt báo cáo. Về nhà, tôi ngồi ở bàn ăn, vợ dọn cơm, con hỏi bài.
Mọi thứ đúng chỗ.
Nhưng có những tối, sau khi cả nhà đi ngủ, tôi ngồi ngoài ban công. Không làm gì. Không nghĩ gì cụ thể. Chỉ ngồi.
Và cảm giác đó, cái cảm giác trống ở giữa ngực, nó không đau. Nó chỉ rỗng. Như một cái phòng rộng mà không có đồ đạc.
Tôi không biết gọi nó là gì. Hồi đó chưa ai nói chữ "lạc lõng" với tôi.
---
Năm mươi tuổi, con trai tôi đi du học. Con gái lấy chồng. Nhà còn hai vợ chồng.
Vợ tôi hỏi: "Ông muốn đi đâu chơi không?"
Tôi nói: "Đi đâu cũng được."
Bà ấy nhìn tôi. Im một lúc. Rồi nói: "Ông lúc nào cũng vậy. Hỏi gì cũng được. Muốn gì cũng được. Ông có muốn gì thật sự không?"
Tôi không giận. Vì bà ấy đúng.
Sáu mươi năm. Tôi chưa bao giờ trả lời câu đó.
---
Sáu mươi tuổi, tôi về hưu. Người ta tổ chức tiệc chia tay. Đồng nghiệp tặng quà, nói lời cảm ơn. Có người khóc.
Tôi cũng cảm động. Nhưng khi về nhà, ngồi một mình, tôi nhận ra: họ cảm ơn "anh Út trưởng phòng." Họ khóc vì "anh Út đàng hoàng."
Không ai biết tôi là ai ngoài cái tên đó.
Mà tôi cũng không biết.
---
Có lần, con gái tôi gọi điện. Nó kể chuyện công việc, chuyện chồng con. Rồi nó hỏi: "Ba ơi, hồi trẻ ba mơ ước gì?"
Tôi im.
Không phải vì không muốn nói. Mà vì tôi tìm hoài không ra.
Tôi nhớ mình học giỏi. Nhớ mình đi làm sớm. Nhớ mình nuôi con ăn học. Nhớ mình không bao giờ làm ai thất vọng.
Nhưng mơ ước? Tôi không nhớ.
Có thể tôi từng có. Nhưng nó bị chôn dưới sáu mươi năm gật đầu.
---
Bây giờ mỗi sáng tôi dậy, pha trà, ngồi ngoài hiên.
Không ai gọi tôi là gì nữa. Không phải thằng Út ngoan. Không phải sinh viên gương mẫu. Không phải trưởng phòng đàng hoàng.
Chỉ còn tôi. Với cái tách trà.
Và câu hỏi đó vẫn ở đây.
Tôi là ai, nếu không phải cái tên người khác đặt?
Sáu mươi năm rồi. Tôi vẫn chưa trả lời được.
Nhưng ít nhất, bây giờ tôi nghe thấy câu hỏi.
Người ta nói tìm kiếm bản thân. Nhưng không có gì để tìm. Chỉ cần quay về và thấy.
People say they want to find themselves. But there is nothing to find. Just come back and see.
— Thích Nhất Hạnh, Being Peace
Diễn giải
Interpretation
Ông Nhất Hạnh nói người ta cứ nói tìm kiếm bản thân. Nhưng không phải tìm. Mà là ngừng chạy. Nghĩ coi. Sáu mươi năm ông Út sống, ổng có thiếu gì đâu. Có gia đình, có sự nghiệp, có tiếng tốt. Nhưng ổng thiếu một thứ: ổng chưa bao giờ dừng lại đủ lâu để nghe mình muốn gì. Không phải ổng ngu. Không phải ổng yếu. Ổng chỉ bận gật đầu quá. Gật cho má vui. Gật cho vợ yên. Gật cho đồng nghiệp nể. Gật đến khi quên mất đầu mình gật vì ai. Cái bản thân mà người ta hay nói "đi tìm" đó, nó không nằm ở đâu xa. Nó nằm ngay đây. Nhưng mình phải ngừng đóng vai thì mới thấy. Ngừng là thằng Út ngoan. Ngừng là trưởng phòng đàng hoàng. Ngừng là tất cả những cái tên người khác dán lên mình. Ổng Út sáu mươi tuổi mới nghe được câu hỏi. Muộn không? Có thể. Nhưng có người cả đời không nghe được.
Thich Nhat Hanh said people talk about finding themselves. But it's not about finding. It's about stopping the running. Think about it. Sixty years old Út lived, he lacked nothing. Had a family, a career, a good reputation. But he was missing one thing: he never stopped long enough to hear what he actually wanted. He wasn't stupid. He wasn't weak. He was just too busy nodding. Nodding to make his mother happy. Nodding to keep his wife at ease. Nodding to earn his colleagues' respect. Nodding until he forgot whose sake he was nodding for. That "self" people always talk about finding, it's not somewhere far away. It's right here. But you have to stop playing the role to see it. Stop being the well-behaved Út. Stop being the upstanding department head. Stop being all the names others stuck on you. Út heard the question at sixty. Too late? Maybe. But some people never hear it at all.