Sáu mươi tuổi, tôi mới thôi hỏi người ta nghĩ gì
At Sixty, I Finally Stopped Asking What They Think
Hồi ba mươi, tôi mua cái áo nào cũng hỏi vợ.
Không phải vì tôi không biết chọn. Mà vì tôi sợ chọn sai. Sai trong mắt ai thì không rõ. Nhưng cái sợ đó nó rõ lắm. Nó nằm ngay ngực, mỗi lần tôi sắp quyết cái gì.
Hồi trẻ tôi tưởng mình tự do. Đi làm, kiếm tiền, lấy vợ, sinh con. Không ai ép. Không ai bắt. Nhưng bây giờ nhìn lại, tôi thấy mình giống con diều. Bay đấy. Cao đấy. Nhưng lúc nào cũng có sợi dây. Sợi dây đó không phải ai cầm. Tôi tự buộc.
Năm bốn mươi hai, tôi muốn nghỉ việc nhà nước để ra ngoài làm.
Bạn bè bảo điên. Anh em bảo phí. Vợ không nói gì, nhưng cái im lặng đó nặng hơn mọi lời nói. Tôi không nghỉ. Ở lại thêm mười ba năm nữa.
Mười ba năm.
Mỗi sáng đi làm, tôi đều nghĩ hôm nay là ngày cuối. Nhưng rồi chiều về, ăn cơm, xem tivi, ngủ. Sáng hôm sau lại đi. Cái vòng đó nó êm lắm. Êm đến mức tôi quên mất mình đang ở trong đó.
Năm năm mươi lăm, tôi về hưu.
Mọi người chúc mừng. Tặng hoa. Chụp hình. Tôi cười. Nhưng tối đó nằm một mình, tôi không ngủ được. Không phải vì buồn. Mà vì lần đầu tiên trong đời, không có ai bảo tôi ngày mai phải làm gì.
Tôi hoảng.
Ba tháng đầu, tôi dậy đúng 6 giờ. Mặc quần áo chỉnh tề. Ngồi uống trà. Rồi không biết đi đâu. Vợ hỏi sao không ngủ thêm. Tôi bảo quen rồi. Nhưng thật ra là tôi sợ. Sợ cái trống. Sợ một ngày không có lịch, không có ai cần mình.
Rồi tôi bắt đầu hỏi.
Hỏi con: Ba nên làm gì bây giờ? Con bảo ba đi du lịch đi. Tôi đi. Đà Lạt, Phú Quốc, Hội An. Chụp hình, đăng Facebook, mọi người khen. Vui được vài ngày. Về nhà lại trống.
Hỏi bạn: Mày về hưu mày làm gì? Nó bảo đi câu cá. Tôi đi câu. Ngồi cả buổi chiều, không câu được con nào. Nhưng cũng không thấy vui vì ngồi không.
Hỏi vợ: Bà muốn tôi làm gì? Vợ nhìn tôi, cười: Ông sống bao nhiêu năm rồi mà vẫn hỏi người khác câu đó?
Câu đó nó ghim.
Tôi nằm nghĩ cả đêm. Sáu mươi tuổi. Đã đi qua chiến tranh, đi qua nghèo, đi qua cả một đời công chức. Mà vẫn không biết mình muốn gì nếu không có ai nói cho.
Tôi nhớ hồi nhỏ, tôi thích vẽ.
Vẽ linh tinh. Vẽ cái cây trước nhà. Vẽ con chó hàng xóm. Vẽ ông nội ngồi hút thuốc. Ba tôi thấy, bảo: Vẽ vời không ra tiền. Đi học bài đi.
Tôi cất bút. Từ đó không vẽ nữa.
Bốn mươi lăm năm.
Một buổi chiều, đi ngang tiệm văn phòng phẩm, tôi mua một hộp màu. Loại rẻ, cho con nít. Về nhà, tôi ngồi ngoài ban công, vẽ cái cây trước nhà.
Vẽ xấu. Xấu lắm. Tay run, mắt mờ, màu lem ra ngoài.
Nhưng lần đầu tiên sau mấy chục năm, tôi không hỏi ai. Không hỏi vẽ vậy có đẹp không. Không hỏi vẽ để làm gì. Không hỏi người ta nghĩ gì.
Tôi chỉ vẽ.
Vợ đi ngang, nhìn. Không nói gì. Rót cho tôi ly trà rồi vào trong.
Tôi ngồi đó đến khi trời tối.
Mấy tháng sau, tôi vẽ được kha khá. Không đẹp theo kiểu họa sĩ. Nhưng mỗi bức đều là cái gì đó của tôi. Cái cây tôi thấy. Con đường tôi đi. Góc bếp vợ tôi nấu cơm.
Con gái về thăm, thấy mấy bức treo trên tường. Nó hỏi: Ba vẽ hồi nào vậy? Tôi bảo: Hồi ba sáu mươi. Nó cười: Sao không vẽ sớm hơn?
Tôi cũng cười. Nhưng không trả lời.
Vì câu trả lời nó dài lắm. Dài bằng cả một đời đi hỏi người khác mình nên sống thế nào.
Bây giờ tôi sáu mươi ba.
Mỗi chiều tôi ngồi ngoài ban công, vẽ. Có hôm đẹp, có hôm xấu. Có hôm vẽ xong xé bỏ. Không sao cả.
Không ai cần biết tôi vẽ gì. Không ai cần khen. Không ai cần cho phép.
Tôi nghĩ tự do nó không phải là đi đâu thì đi, làm gì thì làm. Cái đó dễ. Tự do là ngồi yên, làm cái mình muốn, mà không cần quay sang hỏi ai một câu nào.
Sáu mươi năm tôi mới đến được chỗ đó.
Có khi cả đời tôi chạy, không phải vì ai đuổi. Mà vì tôi cứ tưởng phải chạy thì mới đúng.
彼亦一是非，此亦一是非
Bỉ diệc nhất thị phi, thử diệc nhất thị phi
Đằng kia cũng một đúng sai, đằng này cũng một đúng sai.
That side has its right and wrong; this side also has its right and wrong.
— Trang Tử, Nam Hoa Kinh, Tề Vật Luận (Thiên 2)
Diễn giải
Interpretation
Trang Tử nói, bên kia cũng có đúng có sai, bên này cũng có đúng có sai. Nghe thì như câu nói vòng vo. Nhưng nghĩ kỹ thì nó đang nói thẳng vào mặt: mày cả đời đi phân biệt cái này đúng cái kia sai, nhưng đúng sai đó là của ai? Ông già trong câu chuyện sống sáu mươi năm theo cái đúng của ba, của vợ, của bạn bè, của xã hội. Không ai ép. Ông tự ép. Vì ông tin có một cái đúng ở ngoài kia, và mình phải tìm cho ra. Đến khi về hưu, không còn ai nói đúng sai nữa, ông hoảng. Vì cả đời ông sống bằng la bàn của người khác. Rồi ông cầm cây bút màu. Vẽ xấu. Không ai khen. Nhưng lần đầu tiên, ông không cần biết nó đúng hay sai. Ông chỉ vẽ. Tự do không phải là không có rào. Tự do là khi mày thôi hỏi cái rào đó có cho phép mày đi qua không.
Zhuangzi said, that side also has its right and wrong, this side also has its right and wrong. Sounds like going in circles. But think about it and he's saying it straight to your face: you spend your whole life sorting this into right and that into wrong, but whose right and wrong is it? The old man in the story lived sixty years by the standards of his father, his wife, his friends, society. Nobody forced him. He forced himself. Because he believed there was a correct answer out there, and he had to find it. When he retired and nobody was telling him right from wrong anymore, he panicked. Because his whole life he'd been navigating by someone else's compass. Then he picked up a box of cheap colors. Drew badly. Nobody praised it. But for the first time, he didn't need to know if it was right or wrong. He just drew. Freedom isn't the absence of fences. Freedom is when you stop asking the fence for permission to walk through.