Tấm hình đen trắng trong ngăn kéo
The black and white photo in the drawer
Hồi dọn nhà, tôi tìm được tấm hình cũ.
Đen trắng. Viền răng cưa. Loại hình chụp bằng máy phim, phải đem ra tiệm rửa, chờ ba ngày mới lấy được.
Trong hình là một thằng nhỏ, chắc mười tám mười chín. Tóc dài, áo sơ mi trắng bỏ ngoài quần, đứng trước cổng trường đại học. Mắt nhìn thẳng vào ống kính. Cười.
Tôi nhìn tấm hình rất lâu.
Thằng nhỏ đó là tôi.
Mà tôi không nhận ra.
Không phải vì già đi, da nhăn, tóc bạc. Những thứ đó thì ai cũng biết. Mà vì ánh mắt. Thằng nhỏ trong hình có ánh mắt mà tôi không còn nữa. Nó nhìn phía trước như thể phía trước có gì đó rất lớn đang chờ. Không sợ. Không nghi ngờ. Chỉ đi tới.
Tôi ngồi xuống ghế, cầm tấm hình, nghĩ.
Hồi đó tôi muốn gì?
Tôi muốn làm thầy giáo. Dạy văn. Đứng trước lớp, đọc thơ, giải thích cho mấy đứa nhỏ hiểu vì sao người ta viết. Tôi mê chuyện đó. Mê thiệt.
Rồi sao?
Rồi ba tôi nói: "Thầy giáo nghèo lắm con."
Một câu. Chỉ một câu.
Tôi không cãi. Không phải vì ba tôi sai. Mà vì lúc đó tôi nghĩ ba tôi đúng. Nghèo thì khổ. Khổ thì nhục. Nhục thì sống không nổi.
Vậy là tôi chuyển sang học kinh tế.
Rồi ra trường, đi làm công ty. Rồi lên trưởng phòng. Rồi phó giám đốc. Rồi mở công ty riêng.
Mỗi bước đi, tôi đều có lý do. Lý do nào cũng nghe hợp lý. Lý do nào cũng đúng.
Nhưng không có lý do nào là của thằng nhỏ trong tấm hình.
Thằng đó đã biến mất từ lâu rồi.
Tôi không biết nó biến mất lúc nào. Có thể là lúc tôi mặc bộ vest đầu tiên đi phỏng vấn. Có thể là lúc tôi lần đầu tiên nói dối khách hàng mà không thấy gì. Có thể là lúc tôi ngồi trong phòng họp, nhìn mọi người gật gù, rồi tự hỏi: "Mình đang làm cái gì ở đây?"
Nhưng tôi không dừng lại. Ai mà dừng. Có vợ, có con, có nợ, có danh. Dừng lại thì mất hết.
Mất hết cái gì?
Cái mà mọi người nghĩ tôi là.
Ông giám đốc. Ông chồng đàng hoàng. Ông bố lo được cho con du học. Ông hàng xóm có cái nhà to nhất xóm.
Tôi sống bằng những danh xưng đó suốt ba mươi năm.
Ba mươi năm.
Không phải là tôi không hạnh phúc. Có chứ. Lúc con gái tốt nghiệp, tôi vui. Lúc vợ cười, tôi vui. Lúc trả hết nợ nhà, tôi thở phào.
Nhưng cái vui đó, nó ở bên ngoài. Nó đến rồi đi. Như gió.
Còn bên trong, có một chỗ rất im.
Chỗ đó không buồn, không vui. Nó chỉ trống.
Hồi năm mươi lăm tuổi, tôi bị đau lưng nặng. Nằm viện hai tuần. Không làm gì được. Chỉ nằm.
Lần đầu tiên trong đời, tôi nằm yên lâu như vậy.
Không điện thoại. Không họp. Không ai cần tôi ký giấy. Không ai gọi tôi là giám đốc.
Chỉ có tôi. Với cái trần nhà bệnh viện.
Tôi nằm nhìn trần nhà, rồi tự hỏi: nếu bỏ hết mấy cái danh xưng đó ra, thì tôi là ai?
Câu hỏi đó, tôi không trả lời được.
Không phải vì nó khó. Mà vì tôi chưa bao giờ hỏi.
Suốt mấy chục năm, tôi chỉ hỏi: mình phải làm gì tiếp? Mình phải trở thành gì tiếp? Mình còn thiếu gì?
Chưa bao giờ hỏi: mình là ai?
Bây giờ tôi sáu mươi hai. Nghỉ hưu rồi. Con cái ở xa. Vợ vẫn bên cạnh, nhưng bà ấy có thế giới riêng của bà ấy.
Sáng nào tôi cũng dậy sớm, pha trà, ngồi ngoài ban công.
Không làm gì cả.
Chỉ ngồi.
Có hôm tôi nhìn cái cây bàng trước nhà. Nó trụi lá mùa đông, rồi mọc lại mùa xuân. Nó không hỏi mình là ai. Nó không cần ai gọi nó là cây bàng thì mới sống được.
Nó cứ sống.
Tôi nghĩ, có khi mình phức tạp quá.
Tấm hình đen trắng, tôi để trên bàn. Không cất lại.
Mỗi sáng pha trà, tôi nhìn nó.
Không phải để nhớ. Không phải để tiếc.
Chỉ để nhìn.
Thằng nhỏ đó, nó không cần tôi nhớ. Nó cũng không cần tôi trở lại.
Nhưng có khi, nó cần tôi thấy.
Thấy rằng có một lúc, trước khi tôi trở thành tất cả những thứ tôi đã trở thành, tôi đã từng là một người không cần trở thành gì cả.
Và người đó cũng là tôi.
Ai nhìn ra ngoài thì mơ. Ai nhìn vào trong thì tỉnh.
Who looks outside, dreams. Who looks inside, awakes.
— Carl Jung, Letters Vol. 1
Diễn giải
Interpretation
Ông Jung nói, ai nhìn ra ngoài thì mơ, ai nhìn vào trong thì tỉnh. Nghe đơn giản. Nhưng thử nghĩ coi, mấy chục năm mình nhìn ra ngoài bao nhiêu? Nhìn xem thiên hạ làm gì, nhìn xem mình thiếu gì, nhìn xem ai hơn ai. Nhìn ra ngoài hoài thì sống như đang mơ. Mơ một giấc dài, đẹp, có nhà có xe có danh. Nhưng vẫn là mơ. Còn nhìn vào trong, nó không dễ chịu. Vì vào trong trống lắm. Không có chức danh, không có thành tích, không có ai vỗ tay. Chỉ có mình với mình. Ông già trong chuyện, sáu mươi hai tuổi mới bắt đầu nhìn vào. Muộn không? Có khi không. Có khi sớm hay muộn không quan trọng. Quan trọng là có nhìn hay không. Tấm hình đen trắng đó, nó không phải quá khứ. Nó là cái phần mình chưa bao giờ nhìn thấy, vì bận nhìn ra ngoài quá.
Jung said, whoever looks outside dreams, whoever looks inside awakens. Sounds simple. But think about it. How many decades do we spend looking outward? Looking at what others are doing, looking at what we lack, looking at who's ahead. Looking outward all the time is like living in a dream. A long, beautiful dream with houses and cars and titles. But still a dream. Looking inward isn't comfortable. Because inside it's empty. No titles, no achievements, no applause. Just you with yourself. The old man in the story didn't start looking inward until sixty-two. Too late? Maybe not. Maybe early or late doesn't matter. What matters is whether you look at all. That black and white photo isn't the past. It's the part of yourself you never saw, because you were too busy looking outward.