Thằng con trai tôi hỏi: bố có tự hào về con không
My son asked: are you proud of me
Thằng con trai tôi ba mươi tuổi.
Nó ngồi đối diện tôi trong quán phở gần nhà. Tô phở nó gọi thêm gầu, thêm gân, y như hồi nhỏ. Có những thứ không thay đổi.
Nhưng mặt nó thì khác.
Mặt nó mệt. Không phải mệt vì thiếu ngủ. Mệt kiểu người đã cố rất lâu mà không biết cố để làm gì.
Nó hỏi tôi, giọng bình thường, như hỏi thời tiết.
"Bố có tự hào về con không?"
Tôi suýt trả lời ngay. Suýt nói "có chứ". Nhưng tôi dừng lại. Vì tôi biết câu hỏi đó không đơn giản vậy.
Nó không hỏi vì muốn nghe "có". Nó hỏi vì nó không biết mình đang ở đâu.
---
Con trai tôi làm thiết kế. Lương không cao không thấp. Đủ sống ở Sài Gòn, đủ thuê phòng riêng, đủ đi cà phê cuối tuần. Không dư.
Thằng bạn thân nó từ hồi đại học bây giờ làm giám đốc một công ty nhỏ. Mua được căn hộ. Lấy vợ. Có con. Đăng ảnh gia đình lên mạng mỗi cuối tuần.
Thằng bạn khác đi Úc. Gửi tiền về cho ba mẹ. Mua đất ở quê.
Con trai tôi nhìn hết. Không nói gì. Nhưng tôi biết nó nhìn.
Vì hồi bằng tuổi nó, tôi cũng nhìn y vậy.
---
Năm tôi ba mươi, tôi làm công nhân ở nhà máy. Lương đủ nuôi vợ con. Không hơn.
Ông anh họ tôi buôn gỗ, xây nhà to nhất xóm. Mỗi lần về quê, ổng lái xe hơi, bà con bu lại. Tôi đạp xe ngang qua, không ai nhìn.
Tôi nhớ cái cảm giác đó. Không phải ghét ổng. Không phải ghen. Chỉ là một cái gì đó nặng nặng trong ngực, kiểu như mình đang thua mà không biết thua cái gì.
Tôi bắt đầu làm thêm. Tăng ca. Nhận việc ngoài. Về nhà lúc mười giờ tối. Vợ tôi ôm con ngủ trước. Tôi ăn cơm nguội một mình.
Tôi cố. Cố rất nhiều. Không phải vì gia đình thiếu. Mà vì tôi thấy mình thiếu.
Thiếu so với ai? Tôi không trả lời được. Chỉ biết là thiếu.
---
Mười năm sau, ông anh họ tôi phá sản. Gỗ bị cấm, nợ chồng nợ. Nhà to bán rẻ. Vợ bỏ. Ổng về quê sống một mình trong căn phòng trọ.
Tôi nghe tin, không vui. Không buồn. Chỉ ngồi im.
Vì lúc đó tôi cũng đang mệt. Mười năm làm thêm, tôi có thêm chút tiền. Mua được miếng đất nhỏ. Nhưng vợ tôi nói: "Anh ở nhà mà như người ở trọ. Con nó lớn rồi mà không biết mặt bố."
Tôi nhìn thằng con trai, lúc đó nó mười mấy tuổi. Nó ngồi ăn cơm, không nhìn tôi. Không ghét. Chỉ là không quen.
Tôi chạy theo ông anh họ mười năm. Ổng sập. Tôi không sập, nhưng tôi cũng mất.
Mất những bữa cơm. Mất những buổi tối. Mất cái nhìn của thằng con khi nó cần bố.
---
Bây giờ tôi sáu mươi.
Tôi ngồi trong quán phở, nhìn thằng con trai ba mươi tuổi hỏi tôi có tự hào về nó không.
Tôi muốn nói: con à, bố không biết tự hào là gì nữa.
Vì bố đã tốn nửa đời để tự hào sai chỗ. Tự hào vì kiếm được nhiều hơn. Tự hào vì mua được đất. Tự hào vì không thua ông anh họ. Mà quên mất, cái thứ bố đang so sánh, nó không phải của bố.
Ông anh họ có cuộc đời của ổng. Tôi có cuộc đời của tôi. Hai cái đó không nằm trên cùng một cái thước.
Nhưng tôi cứ lấy thước của ổng ra đo mình. Đo hoài. Đo đến lúc quên mất mình đang sống kiểu gì.
---
Tôi không nói hết những thứ đó với con trai tôi. Nói nhiều quá nó cũng không nghe. Mà có nghe cũng chưa hiểu. Phải tự đi qua mới hiểu.
Tôi chỉ nói: "Bố không biết con đang so mình với ai. Nhưng bố biết cảm giác đó. Nó ăn từ từ. Ăn không thấy."
Nó cúi xuống ăn phở. Không nói gì.
Tôi cũng ăn.
Một lúc sau nó nói: "Bố, con thấy con không giỏi bằng ai hết."
Tôi gật. "Ừ. Bố cũng từng thấy vậy."
"Rồi sao?"
"Rồi bố già."
Nó cười. Cười mệt. Nhưng cười thật.
---
Tối đó tôi về nhà, ngồi ngoài ban công.
Tôi nghĩ về ông anh họ. Bây giờ ổng sống ở quê, nuôi gà, trồng rau. Gặp nhau ổng cười hiền. Không oán. Không tiếc.
Tôi nghĩ về mình. Sáu mươi tuổi, miếng đất vẫn còn, con trai vẫn gọi đi ăn phở. Không giàu. Không nghèo. Không thua ai. Cũng không thắng ai.
Chỉ là sống.
Hồi ba mươi, tôi không chấp nhận được chuyện đó. "Chỉ là sống" nghe như thua cuộc.
Bây giờ, "chỉ là sống" nghe như đủ rồi.
---
Tôi không biết thằng con trai tôi có hiểu không. Có lẽ nó phải tốn thêm mười năm, hai mươi năm nữa.
Nhưng ít nhất nó hỏi. Hồi bằng tuổi nó, tôi không hỏi ai. Tôi chỉ chạy.
Chạy theo cái bóng của người khác mà tưởng đang chạy về phía mình.
不患人之不己知，患不知人也
Bất hoạn nhân chi bất kỷ tri, hoạn bất tri nhân dã
Không lo người ta không biết mình. Lo mình không biết người.
Do not worry that others don't know you. Worry that you don't know others.
— Khổng Tử, Luận Ngữ, Học Nhi 1.16
Diễn giải
Interpretation
Ông Khổng Tử nói: đừng lo người ta không biết mình, lo là mình không biết người ta. Nghe thì tưởng nói chuyện giao tiếp. Nhưng không phải. Ông nói chuyện so sánh đó. Mình suốt ngày lo người ta không thấy mình giỏi, không thấy mình thành công, không thấy mình đủ. Mà quên mất, mình có thật sự hiểu người mình đang so sánh không? Ông anh họ xây nhà to, tôi thấy ổng sướng. Nhưng tôi có biết ổng nợ bao nhiêu không? Tôi có biết vợ ổng khóc mấy đêm không? Không. Tôi chỉ thấy cái nhà. Rồi lấy cái nhà đó đo đời mình. Thằng con trai tôi nhìn bạn bè, cũng vậy. Nó thấy căn hộ, thấy chức giám đốc, thấy ảnh gia đình đẹp. Nó không biết phía sau có gì. Mình lo người ta không biết mình. Nhưng chính mình cũng không biết người ta. Chỉ biết cái vỏ. Rồi lấy cái vỏ đó ra so với ruột mình. So kiểu đó, thua hoài.
Confucius said: don't worry that others don't know you. Worry that you don't know others. Sounds like advice about communication. It's not. He's talking about comparison. We spend all day worrying that people don't see us as successful, as capable, as enough. But we forget: do we actually understand the people we're comparing ourselves to? My cousin built the biggest house in the village. I saw him as blessed. But did I know how much debt he carried? Did I know how many nights his wife cried? No. I only saw the house. Then I used that house to measure my own life. My son looks at his friends the same way. He sees the apartment, the director title, the beautiful family photos. He doesn't know what's behind them. We worry that others don't know us. But we don't know them either. We only see the shell. Then we compare that shell to our own insides. Comparing like that, you'll always lose.