Thằng Phát mua iPhone mới mỗi năm
Phat Bought a New iPhone Every Year
Thằng Phát học chung lớp với tao từ cấp ba.
Nó không giỏi. Không ngu. Loại giữa giữa, không ai nhớ mặt trong lớp năm mươi đứa.
Nhưng ba nó có tiền.
Không phải giàu kiểu biệt thự. Giàu kiểu đủ để thằng Phát luôn có cái mới nhất. iPhone mới ra, nó có trước cả mấy thằng reviewer trên YouTube. Giày Jordan, áo Stussy, tai nghe AirPods Max. Đầy đủ.
Tao thì mặc áo anh tao để lại. Đôi giày đi hai năm, đế mòn trơn, trời mưa trượt hoài.
Hồi đó tao ghét nó.
Không phải ghét kiểu muốn đánh. Ghét kiểu nhìn nó mà tự thấy mình thiếu. Nó đâu có khoe. Nó chỉ dùng. Nhưng cái việc nó "chỉ dùng" đó, nó làm tao đau hơn là nó khoe.
Vì nó không cần cố. Còn tao cố mấy cũng không tới.
Lên đại học, tao đi làm thêm. Phục vụ quán cà phê. Bốn mươi ngàn một giờ. Tháng đầu tiên lãnh lương, tao mua cái áo sáu trăm ngàn. Mặc vô, chụp hình, đăng lên. Hai mươi ba like.
Tao vui.
Nhưng vui được ba ngày.
Sau đó tao thấy thằng khác mặc áo đẹp hơn. Rồi tao lại muốn.
Tháng sau tao mua giày. Tháng sau nữa mua đồng hồ. Lương bốn triệu rưỡi, tao xài hết bốn triệu hai. Còn ba trăm ngàn sống qua tuần cuối tháng bằng mì gói.
Tao không nghèo vì không có tiền. Tao nghèo vì tiền vô bao nhiêu, ra hết bấy nhiêu.
Rồi một bữa tao qua phòng thằng Phát.
Nó ở trọ. Đúng rồi. Ba nó mất năm nhất đại học. Ung thư phổi, phát hiện trễ. Từ lúc đó, tiền không còn chảy về nữa.
Phòng nó trống. Cái giường, cái bàn, mấy bộ đồ treo trên dây.
Tao hỏi: "Mấy cái đồ hồi xưa đâu hết rồi?"
Nó cười: "Bán hết rồi. iPhone bán được nửa giá. Giày Jordan bán lỗ. Mấy cái tai nghe thì cho luôn vì không ai mua."
Nó nói bình thường. Không buồn, không giận. Như kể chuyện thời tiết.
"Hồi có thì không thấy quý. Giờ mất rồi mới biết, mấy cái đó nó đi nhanh lắm."
Tao ngồi đó, nhìn cái phòng trống của nó, rồi nghĩ tới cái phòng đầy đồ của tao.
Đồ tao mua bằng tiền tao làm. Mồ hôi tao. Thời gian tao. Nhưng nếu mai tao cần bán, nó cũng mất giá y như đồ thằng Phát.
Cái áo sáu trăm ngàn bán lại được trăm rưỡi. Đôi giày triệu hai bán được bốn trăm. Cái đồng hồ thì chắc cho cũng không ai lấy.
Tao bắt đầu tính.
Từ lúc đi làm tới giờ, tao kiếm được khoảng năm mươi triệu. Trong đó, mười tám triệu tao xài vào đồ mà giờ nhét trong tủ, không đụng tới. Mười tám triệu. Bốn trăm năm mươi giờ đứng pha cà phê. Gần hai mươi ngày làm việc liên tục không ngủ.
Đổi lại được một tủ đồ mà tao không mặc.
Thằng Phát bây giờ đi dạy kèm. Nó sống bằng bốn triệu một tháng. Ăn cơm bình dân, đi xe đạp.
Tao hỏi nó có buồn không.
Nó nói: "Hồi đó tao tưởng mấy cái đó là của tao. Nhưng nó chưa bao giờ là của tao. Nó chỉ đi ngang qua tay tao thôi."
Câu đó nó nói xong rồi đi nấu mì.
Tao ngồi lại một mình.
Tối đó tao về phòng. Mở tủ ra. Đếm. Mười bốn cái áo, tao mặc đi mặc lại có ba cái. Sáu đôi giày, tao đi hai đôi. Còn lại là mua cho cái cảm giác lúc mua.
Cái cảm giác đó, nó sống được bao lâu? Ba ngày. Có khi chỉ ba tiếng. Từ lúc bấm "mua" tới lúc mở hộp ra, chụp hình xong. Hết.
Sau đó là trống.
Rồi lại muốn mua cái khác để lấp cái trống.
Tao hai mươi hai tuổi. Chưa nợ ai. Chưa trả góp cái gì. Nhưng tao đang tiêu tiền theo kiểu mà ba mươi tuổi nhìn lại sẽ không hiểu vì sao.
Tao không kể chuyện này để nói tao đã thay đổi.
Tao vẫn muốn mua đồ. Vẫn thấy thích khi có cái mới. Vẫn lướt Shopee lúc hai giờ sáng.
Nhưng bây giờ, mỗi lần bấm "thêm vào giỏ hàng", tao nghe lại câu thằng Phát nói.
"Nó chỉ đi ngang qua tay tao thôi."
Rồi tao dừng lại. Không phải lần nào cũng dừng được. Nhưng có lần dừng được.
Vậy là đủ chưa, tao không biết.
金玉滿堂，莫之能守
Kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ
Vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi.
A house full of gold and jade — none can keep it safe.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 9
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói câu này hai ngàn mấy trăm năm trước. Vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi. Nghe như chuyện vua chúa. Nhưng không phải. Nó là chuyện thằng Phát. Chuyện tao. Chuyện bất cứ đứa nào từng nghĩ "có rồi thì yên." Không yên. Vì đồ vật nó không ở lại. Nó đi qua. Cái iPhone mất giá từ ngày mở hộp. Đôi giày mòn từ bước đầu tiên. Cái áo mới, mặc ba lần thành áo cũ. Không phải đừng mua. Mua thì cứ mua. Nhưng đừng tưởng mua xong là giữ được. Đừng tưởng có nhiều là đầy. Cái tủ đầy đồ mà lòng vẫn trống, thì đầy cái gì? Thằng Phát mất hết rồi nó mới thấy. Tao chưa mất gì mà đã bắt đầu thấy. Không biết vậy là sớm hay muộn.
Lao Tzu said this over two thousand years ago. A house full of gold and jade, no one can keep it. Sounds like a story about kings. But it's not. It's about Phat. About me. About anyone who ever thought "once I have it, I'll be at peace." You won't. Because things don't stay. They pass through. The iPhone loses value the day you open the box. Shoes wear down from the first step. A new shirt becomes old after three wears. It's not about never buying anything. Buy if you want. But don't think buying means keeping. Don't think having more means being full. A closet stuffed with things while your chest stays hollow. What kind of full is that? Phat lost everything before he saw it. I haven't lost anything yet and I'm starting to see. Whether that makes me early or late, I don't know.