Thằng Phú bán phở, tôi làm giám đốc, rồi sao
Phu sells pho, I became a director, then what
Hồi cấp ba, tôi với Phú ngồi cùng bàn.
Nó học dở. Tôi học giỏi. Không phải giỏi xuất sắc, nhưng đủ để thầy cô nhắc tên trong buổi họp phụ huynh. Còn Phú thì bị nhắc kiểu khác.
Tốt nghiệp xong, tôi thi đại học. Phú đi phụ quán phở cho ông chú ở quận Tân Bình. Tôi vào kinh tế. Phú học cách nấu nước lèo.
Bốn năm sau tôi ra trường, xin vào công ty nước ngoài. Phú vẫn bán phở. Tôi mặc sơ mi, đi giày da, ngồi phòng máy lạnh. Phú đứng bếp, mồ hôi chảy từ sáng tới chiều.
Hồi đó tôi nghĩ mình đúng. Đúng khi chọn học. Đúng khi chọn con đường này. Nhìn Phú, tôi thấy thương. Thương thiệt, không phải giả. Nhưng trong cái thương đó có một thứ khác. Một thứ mà phải hai mươi năm sau tôi mới gọi được tên.
Nó là sự yên tâm.
Yên tâm rằng mình hơn.
---
Năm ba mươi, tôi lên trưởng phòng. Phú mở quán phở riêng ở Bình Thạnh. Quán nhỏ, bốn bàn, vợ nó phụ bưng. Tôi lái xe hơi ngang qua, thấy cái bảng hiệu sơn tay, nghĩ thầm: cũng được, cũng tốt cho nó.
Năm ba mươi lăm, tôi lên phó giám đốc. Phú mở thêm quán thứ hai. Tôi nghe tin qua mấy đứa bạn cũ, gật đầu, nói "giỏi ha". Rồi thôi.
Năm bốn mươi, tôi lên giám đốc chi nhánh. Lương tháng tám mươi triệu. Phú có ba quán. Tôi không biết Phú kiếm bao nhiêu. Không hỏi. Không muốn hỏi.
Năm bốn mươi hai, công ty tái cơ cấu. Tôi bị chuyển sang vị trí "cố vấn". Nghe sang, nhưng ai trong nghề cũng hiểu. Cố vấn là phòng chờ trước khi ra cửa.
Cùng năm đó, Phú mở quán thứ tư.
---
Đám giỗ ông nội, tôi gặp lại Phú.
Nó vẫn vậy. Da đen hơn. Tay chai hơn. Cười vẫn cái cười hồi cấp ba, cười mà nheo hết cả mắt.
Tôi ngồi cạnh nó. Hai thằng uống bia. Nó kể chuyện quán. Tôi kể chuyện công ty. Nó nghe, gật gật, không bình luận. Tôi cũng nghe, cũng gật gật.
Rồi nó nói một câu.
"Hồi đó tao cũng ganh mày. Mày đi học, mày có bằng, mày vô công ty lớn. Tao đứng bếp, tao nghĩ đời tao vậy thôi."
Tôi nhìn nó. Nó cười.
"Rồi tao hết ganh. Không phải vì tao thành công hơn mày. Mà vì tao mệt quá, hết sức ganh."
Tôi cũng cười. Nhưng cười xong thì im.
Vì tôi biết mình chưa hết.
---
Đêm đó tôi nằm nghĩ.
Hai mươi mấy năm. Tôi đo đời mình bằng đời Phú. Không phải lúc nào cũng ý thức. Nhưng mỗi lần nghe tin nó, trong đầu tôi tự động chạy một phép tính. Nó ở đâu, tôi ở đâu. Nó có gì, tôi có gì.
Khi tôi hơn, tôi thương nó. Khi nó hơn, tôi khó chịu. Cái khó chịu không lớn, không ầm ĩ. Nó nhỏ xíu, nằm ở ngực, như cái gai mà không rút được.
Tôi tự hỏi: nếu Phú thất bại, tôi có buồn cho nó không?
Có. Chắc chắn có.
Nhưng trong cái buồn đó, có nhẹ nhõm không?
Tôi không dám trả lời.
---
Cái lạ là thế này.
Khi tôi "thắng", tôi không thấy vui. Tôi thấy an toàn. An toàn rằng mình không tệ, rằng mình đúng, rằng con đường mình chọn có giá trị.
Khi tôi "thua", tôi không thấy buồn. Tôi thấy hoang. Hoang mang. Như cái nền mình đứng bị rút đi.
Vì tôi chưa bao giờ đo mình bằng mình. Tôi đo mình bằng khoảng cách giữa tôi và Phú.
Phú giàu hơn, tôi nhỏ lại. Phú nghèo hơn, tôi lớn lên. Đời tôi co giãn theo đời người khác. Hai mươi mấy năm, tôi tưởng mình sống đời mình. Hóa ra tôi sống đời phản chiếu.
---
Bốn mươi ba tuổi, tôi ngồi ở quán cà phê một mình.
Không có Phú. Không có ai để so. Chỉ có tôi với ly cà phê.
Tôi tự hỏi: bỏ Phú ra, bỏ hết mọi người ra, tôi là ai?
Tôi không biết.
Và lần đầu tiên, cái "không biết" đó không làm tôi sợ. Nó làm tôi tỉnh.
Vì nếu tôi không biết mình là ai khi không có ai để so, thì hai mươi mấy năm qua, cái "tôi" đó có thật không? Hay nó chỉ là khoảng cách giữa hai người, mà tôi lầm tưởng là bản thân?
---
Phú gọi điện tuần sau. Rủ ăn phở.
Tôi đi. Ngồi ở quán nó. Ăn tô phở. Nước lèo ngọt thiệt.
Nó ngồi đối diện, hỏi: "Mày sao rồi?"
Tôi nói: "Cũng vậy."
Nhưng lần này, "cũng vậy" không phải câu trả lời cho Phú. Nó là câu trả lời cho tôi.
Cũng vậy. Không hơn. Không kém. Cũng vậy thôi.
有無相生，難易相成，長短相形，高下相傾
Hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương hình, cao hạ tương khuynh
Có và Không cùng sinh, Khó và Dễ cùng thành, Dài và Ngắn cùng hình, Cao và Thấp cùng chiều.
Being and non-being create each other; hard and easy complete each other; long and short shape each other; high and low lean on each other.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 2
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói có và không cùng sinh, khó và dễ cùng thành. Nghe triết lý, nhưng nôm na là thế này: cái "hơn" của mày chỉ tồn tại vì có cái "kém" của thằng khác. Mày thấy mình thành công vì có thằng Phú đứng bếp. Mày thấy mình giỏi vì có đứa học dở ngồi cạnh. Bỏ thằng Phú ra, cái "giỏi" đó biến mất. Nó không có thật từ đầu. Nó chỉ là khoảng cách. Mà khoảng cách thì thay đổi. Hôm nay mày trên, mai mày dưới. Cái bản ngã mày xây hai mươi mấy năm, nó đứng trên cái nền của người khác. Nền người ta dịch, mày đổ theo. Lão Tử không nói đừng so sánh. Ổng nói cái mày so sánh đó, nó không tách rời nhau được. Hơn và kém là một thứ. Mày không thể giữ cái hơn mà bỏ cái kém. Hiểu vậy rồi thì tự hỏi: trò chơi này, mày còn muốn chơi không?
Lao Tzu said being and non-being produce each other, difficult and easy complement each other. Sounds philosophical, but plainly it means this: your "better" only exists because of someone else's "worse." You felt successful because Phu stood at a stove. You felt smart because a bad student sat next to you. Remove Phu, and that "smart" disappears. It was never real. It was just distance. And distance changes. Today you're above, tomorrow below. The ego you built over twenty-some years stands on someone else's foundation. When their ground shifts, you collapse with it. Lao Tzu didn't say don't compare. He said the things you compare can't be separated. Better and worse are the same thing. You can't keep the better and discard the worse. Once you understand that, ask yourself: this game, do you still want to play?