Tôi bốn mươi ba tuổi mới biết mình thích gì
I Was Forty-Three Before I Knew What I Liked
Tôi bốn mươi ba tuổi.
Một buổi tối bình thường, con gái tôi hỏi: "Ba ơi, hồi nhỏ ba thích gì?"
Tôi mở miệng. Rồi đóng lại.
Không phải tôi quên. Mà tôi không chắc mình đã từng thích cái gì thật sự.
---
Hồi mười tám, ba tôi nói: "Con trai nhà này đời đời làm kỹ sư. Ông nội con, ba con, rồi đến con."
Tôi gật đầu. Không phải vì thích. Mà vì không có ai hỏi tôi có thích không.
Thi đại học, tôi điền nguyện vọng một: Bách khoa. Nguyện vọng hai: Bách khoa cơ sở khác. Nguyện vọng ba: cũng Bách khoa.
Ba tờ giấy, một con đường. Không ai ép. Nhưng cũng không ai nói tôi có thể đi đường khác.
---
Năm hai mươi lăm, tôi ra trường, vào công ty xây dựng.
Mẹ tôi khoe với hàng xóm: "Thằng con tôi kỹ sư."
Ba tôi gật đầu, không nói gì. Nhưng cái gật đầu đó nặng hơn mọi lời khen.
Tôi mặc áo sơ mi trắng đi làm. Cầm bản vẽ. Tính toán kết cấu. Họp hành. Ký duyệt.
Mọi thứ đúng quy trình.
Đúng đến mức tôi không bao giờ tự hỏi nó có đúng với mình không.
---
Năm ba mươi, tôi cưới vợ.
Vợ tôi là con gái đồng nghiệp của ba. Hai gia đình quen nhau. Mẹ tôi nói: "Con gái nhà đó nết na."
Tôi gặp cô ấy. Cô ấy hiền. Nấu ăn ngon. Cười nhẹ nhàng.
Tôi không yêu say đắm. Nhưng tôi nghĩ, yêu kiểu đó chắc chỉ có trong phim.
Đám cưới xong, ba tôi bắt tay tôi lần đầu tiên trong đời. Như bắt tay đồng nghiệp.
Tôi hiểu. Ông không chúc mừng tôi lấy vợ. Ông chúc mừng tôi hoàn thành thêm một bước trong cái quy trình ông đã vẽ sẵn.
---
Năm ba mươi lăm, con gái đầu lòng ra đời.
Tôi bế nó trên tay. Nhỏ xíu. Mắt nhắm. Tay nắm chặt ngón tôi.
Lúc đó tôi khóc. Không biết vì vui hay vì lần đầu tiên trong đời, tôi cảm thấy một thứ gì đó là thật.
Thật sự là của tôi. Không phải vì ai bảo. Không phải vì quy trình.
---
Nhưng rồi quy trình lại chạy.
Con gái lớn lên. Tôi cho nó học piano vì mẹ tôi nói: "Con gái phải biết đàn." Tôi cho nó học tiếng Anh từ lúc bốn tuổi vì đồng nghiệp nói: "Không học sớm là thua." Tôi đăng ký cho nó thi vào trường điểm vì vợ tôi nói: "Nhà người ta đứa nào cũng vào."
Tôi không hỏi con thích gì.
Giống hệt ba tôi không hỏi tôi.
---
Rồi đến cái tối hôm đó.
Con gái tôi mười một tuổi. Nó ngồi vẽ. Vẽ một cái cây, gốc to, cành vươn ra tứ phía, lá rụng đầy đất.
Tôi nhìn. Đẹp thật. Không phải đẹp kiểu chuyên nghiệp. Đẹp kiểu nó thích, nó vẽ, nó vui.
Nó ngẩng lên hỏi: "Ba ơi, hồi nhỏ ba thích gì?"
Tôi ngồi xuống cạnh nó.
Nghĩ.
Nghĩ thật lâu.
Hồi nhỏ tôi thích gì?
Tôi nhớ hồi lớp bảy, tôi hay ngồi sau nhà, nhìn đám kiến bò. Hàng giờ. Tôi thích coi chúng làm việc. Thích tưởng tượng thế giới của chúng.
Mẹ tôi thấy, nói: "Ngồi đó hoài. Đi học bài đi."
Tôi đứng dậy. Đi học bài.
Từ đó không ngồi coi kiến nữa.
---
Hồi lớp mười, tôi viết được một bài văn. Cô giáo đọc trước lớp. Tôi nhớ mặt mình nóng ran. Không phải xấu hổ. Mà là lần đầu tiên có người thấy cái gì đó bên trong tôi.
Tối đó tôi kể cho ba. Ba nói: "Văn chương thì làm được gì? Tập trung toán lý đi."
Tôi gấp bài văn lại. Cất vào ngăn kéo. Không bao giờ mở ra.
---
Bốn mươi ba tuổi. Tôi ngồi cạnh con gái. Nó vẽ. Tôi nhìn.
Và lần đầu tiên, tôi thấy rõ.
Cái quy trình đó, từ ông nội đến ba, từ ba đến tôi, nó không xấu. Không ai có ác ý. Ông nội tôi muốn ba tôi ổn định. Ba tôi muốn tôi ổn định. Tôi muốn con tôi ổn định.
Nhưng ổn định và sống là hai chuyện khác nhau.
Tôi ổn định bốn mươi ba năm. Nhà có. Xe có. Lương đủ. Vợ hiền. Con ngoan.
Mà khi con hỏi "ba thích gì", tôi không trả lời được.
---
Tối đó, vợ tôi đã ngủ, tôi ra ban công ngồi.
Trời Sài Gòn nóng. Muỗi cắn. Tôi không vào.
Tôi nghĩ về cái ngăn kéo hồi lớp mười. Bài văn đó chắc mục rồi. Hoặc mẹ tôi dọn nhà vứt mất rồi.
Nhưng cái cảm giác hôm cô giáo đọc bài văn trước lớp, cái cảm giác có người thấy mình, nó chưa mất.
Nó nằm đó. Bốn mươi ba năm. Gấp lại. Cất kỹ. Nhưng chưa mất.
---
Hôm sau tôi đi mua một cuốn sổ.
Loại sổ bìa cứng, giấy trắng, không kẻ dòng.
Tôi không biết mình sẽ viết gì. Vẽ gì. Hay chỉ ngồi nhìn trang giấy trắng.
Nhưng lần đầu tiên trong bốn mươi ba năm, tôi mua một thứ không ai bảo tôi mua.
Không ai cần tôi mua.
Không ai biết tôi mua.
Chỉ tôi. Cuốn sổ. Và một khoảng trống chưa ai vẽ sẵn.
---
Con gái tôi vẫn vẽ mỗi tối.
Tôi không nói nó phải vẽ gì. Không nói nó nên học vẽ ở đâu. Không nói vẽ thì sau này làm được gì.
Tôi chỉ ngồi cạnh. Nhìn nó vẽ.
Thỉnh thoảng nó hỏi: "Ba, cái này đẹp không?"
Tôi nói: "Con thấy sao?"
Nó cười: "Con thấy đẹp."
"Vậy là đẹp."
Câu đó, tôi nói với con. Nhưng cũng đang nói với thằng nhỏ mười lăm tuổi bên trong mình, cái thằng gấp bài văn cất vào ngăn kéo hồi đó.
Vậy là đẹp. Không cần ai cho phép.
Truyền thống trở thành nhà tù của chúng ta khi não bộ bị quy định bởi nó.
Tradition becomes our security, and when the mind is secure it is in decay.
— Krishnamurti, Freedom from the Known
Diễn giải
Interpretation
Krishnamurti nói truyền thống trở thành nhà tù. Nghe ghê. Nhưng ngồi nghĩ thì đúng. Ông nội làm kỹ sư. Ba làm kỹ sư. Tôi làm kỹ sư. Không ai ép. Không ai dọa. Không ai nói "mày phải". Nhưng cũng không ai nói "mày có thể không". Cái nhà tù này không có song sắt. Không có khóa. Cửa mở toang. Nhưng mình không biết có cửa. Bởi vì khi mọi người xung quanh đều đi cùng một hướng, mình không nghĩ đó là nhà tù. Mình nghĩ đó là đường. Truyền thống không xấu. Nó giữ cho mình ổn định. Nhưng ổn định và tự do là hai chuyện. Cái ông bốn mươi ba tuổi mua cuốn sổ trắng, ông ấy không phá bỏ truyền thống. Ông ấy chỉ lần đầu tiên nhìn thấy cái cửa. Bước ra hay không, chuyện đó tính sau. Nhưng thấy cái cửa, đó đã là một chuyện lớn rồi.
Krishnamurti said tradition becomes our prison. Sounds harsh. But sit with it and it's true. Grandfather was an engineer. Father was an engineer. I became an engineer. No one forced me. No one threatened me. No one said "you must." But no one said "you don't have to" either. This prison has no bars. No locks. The door is wide open. But you don't know there's a door. Because when everyone around you walks the same direction, you don't think it's a prison. You think it's the road. Tradition isn't bad. It keeps you stable. But stability and freedom are two different things. The forty-three-year-old man who bought a blank notebook, he didn't tear down tradition. He just saw the door for the first time. Whether he walks through it, that's another question. But seeing the door. That alone is already something.