Tôi bốn mươi ba tuổi mới đi lạc đường lần đầu
I Was Forty-Three the First Time I Got Lost
Tôi chưa bao giờ đi lạc.
Nghe thì hay, nhưng nghĩ lại thì buồn.
Hồi nhỏ, ba tôi vạch sẵn. Học trường nào, thi khối gì, ngành gì ra trường dễ xin việc. Ba không ép. Ba chỉ nói: "Con làm theo ba, ba đã đi qua rồi, ba biết."
Tôi nghe. Không phải vì sợ. Mà vì tin.
Vào đại học, tôi học kinh tế. Không ghét, không thích. Chỉ là nó nằm trên con đường ba đã vẽ, nên tôi bước. Bạn bè tôi cũng vậy. Đứa nào cũng đi trên một con đường ai đó vẽ sẵn. Đứa theo ba mẹ, đứa theo thầy cô, đứa theo đứa bạn đi trước.
Không ai hỏi: mình muốn đi đâu?
Câu hỏi đó không tồn tại. Vì đường đã có sẵn. Việc của mình là bước.
---
Ra trường, tôi vào công ty. Làm tốt. Lên chức. Cưới vợ. Mua nhà trả góp. Sinh con.
Mỗi bước đều đúng. Đúng theo nghĩa không ai chê được.
Ba tôi vui. Mẹ tôi vui. Vợ tôi yên tâm. Đồng nghiệp nể. Họ hàng khen.
Tôi cũng vui. Hoặc tôi nghĩ mình vui. Khó phân biệt lắm, giữa "vui" và "không có gì để buồn."
Năm ba mươi lăm tuổi, tôi được thăng chức trưởng phòng. Đêm đó về nhà, vợ nấu cơm mừng. Con gái vẽ tặng tôi bức tranh, trong tranh tôi mặc vest, đứng cạnh tòa nhà cao.
Tôi nhìn bức tranh. Nhìn lâu.
Trong mắt con gái, tôi là người thành công. Đứng thẳng. Cạnh tòa nhà.
Mà sao tôi thấy người trong tranh giống một cái cọc. Cắm xuống. Không nhúc nhích.
---
Năm bốn mươi, công ty tái cấu trúc. Tôi không bị sa thải. Nhưng bị chuyển sang bộ phận khác. Việc mới không khó, chỉ là khác. Mà tôi hoảng.
Không phải hoảng vì việc.
Hoảng vì lần đầu tiên, không có ai chỉ đường.
Ba tôi đã mất năm tôi ba mươi tám. Sếp cũ đã nghỉ. Quy trình cũ không còn. Tôi ngồi ở bàn mới, phòng mới, nhìn màn hình máy tính, và không biết bước tiếp theo là gì.
Cảm giác đó lạ lắm. Như đang đi trên đường nhựa phẳng lì, bỗng hết đường. Trước mặt là bãi đất trống.
Tôi đứng đó.
Không biết rẽ trái hay rẽ phải. Không biết đi thẳng hay quay lại.
Lần đầu tiên trong đời, tôi lạc.
---
Mấy tháng sau, tôi bắt đầu mất ngủ.
Không phải vì lo việc. Việc thì vẫn làm được. Tôi quen rồi, cái gì cũng làm được nếu có quy trình.
Mất ngủ vì câu hỏi. Câu hỏi cứ nằm đó, giữa trần nhà và mắt tôi, mỗi đêm.
"Mình có thực sự muốn cái gì không?"
Bốn mươi năm. Tôi chưa bao giờ hỏi câu đó.
Tôi biết mình không muốn gì sai. Nhưng "không muốn gì sai" khác với "muốn gì đó."
Cả đời tôi tránh sai. Đi đúng đường. Làm đúng việc. Nói đúng lời. Mà không bao giờ hỏi: đường này có phải của mình không?
---
Năm bốn mươi hai, tôi đi Huế một mình.
Không phải du lịch. Không có kế hoạch. Vợ hỏi đi mấy ngày, tôi nói không biết. Bả nhìn tôi lạ lắm. Hai mươi năm chung sống, tôi chưa bao giờ nói "không biết."
Tôi bay vào Huế buổi chiều. Ra khỏi sân bay, bắt xe ôm, ông tài xế hỏi đi đâu.
"Đi đâu cũng được."
Ổng nhìn tôi qua gương. Chắc nghĩ tôi có vấn đề.
Ổng chở tôi ra bờ sông Hương. Thả tôi ở đó.
Tôi ngồi.
Ngồi không. Không điện thoại. Không sách. Không kế hoạch.
Lần đầu tiên trong đời, tôi ngồi mà không biết bước tiếp theo là gì. Và không cần biết.
---
Hôm sau tôi đi bộ. Không bản đồ. Rẽ trái vì thấy con hẻm đẹp. Rẽ phải vì nghe tiếng chim. Dừng lại vì mệt. Đi tiếp vì muốn đi.
Tôi lạc. Lạc thiệt.
Đứng giữa một con đường không biết tên, không biết mình đang ở đâu trên bản đồ.
Mà lạ. Tôi không sợ.
Lần đầu tiên, lạc mà không sợ.
Tôi đứng đó, giữa trưa nắng, mồ hôi chảy, nhìn quanh. Một bà cụ bán chè trước nhà. Mấy đứa nhỏ chạy chân đất. Một ông già ngồi uống trà, nhìn ra đường.
Không ai biết tôi là ai. Không ai cần tôi là ai.
Tôi chỉ là một người đàn ông đứng giữa đường, đang lạc.
Và lần đầu tiên, tôi thấy nhẹ.
---
Tối đó tôi gọi cho vợ. Bả hỏi: "Anh ổn không?"
Tôi nói: "Ổn. Mà hôm nay anh đi lạc."
"Lạc? Sao không dùng Google Maps?"
"Không phải lạc kiểu đó."
Bả im. Rồi nói: "Anh nói kỳ quá."
Tôi cười. Không giải thích được. Có những thứ phải tự đi lạc mới hiểu.
---
Tôi ở Huế bốn ngày. Không làm gì đặc biệt. Ăn bún bò. Uống cà phê. Đi bộ. Lạc thêm mấy lần nữa.
Mỗi lần lạc, tôi thấy một thứ mới. Không phải thấy cảnh mới. Mà thấy mình mới.
Thấy mình có thể rẽ mà không cần ai cho phép. Thấy mình có thể dừng mà không cần lý do. Thấy mình có thể không biết đường mà vẫn sống.
Bốn mươi ba năm, tôi đi trên đường người khác vẽ. Không sai. Nhưng không phải của tôi.
Bây giờ, tôi đứng giữa bãi đất trống. Không đường. Không bản đồ.
Mà lần đầu tiên, tôi thấy mình đang đi.
Chân lý là vùng đất không có lối mòn.
Truth is a pathless land.
— Krishnamurti, Dissolution Speech, 1929
Diễn giải
Interpretation
Krishnamurti nói: chân lý là vùng đất không có lối mòn. Nghe cao siêu, nhưng nói đơn giản thì thế này: không có con đường nào đúng cho tất cả mọi người. Ông già vẽ đường cho mình, mình đi. Sếp vẽ đường cho mình, mình đi. Xã hội vẽ đường cho mình, mình đi. Đi riết quen, tưởng đó là đường của mình. Rồi một ngày hết đường. Đứng giữa bãi trống. Hoảng. Nhưng cái hoảng đó mới thật. Vì lần đầu tiên mình phải tự hỏi: mình muốn đi đâu? Lối mòn thì an toàn. Có người đi trước, có dấu chân, có biển báo. Nhưng lối mòn không phải của mình. Nó của người đi trước. Vùng đất không có lối mòn thì đáng sợ. Không biển báo. Không dấu chân. Nhưng mỗi bước mình đặt xuống là bước của mình. Ông ngoài bốn mươi kia đi Huế, lạc đường, không sợ. Không phải vì ổng dũng cảm. Mà vì lần đầu tiên, ổng đi bước của mình.
Krishnamurti said: truth is a pathless land. Sounds lofty, but put simply: there is no single road that's right for everyone. Your father draws a road, you walk. Your boss draws a road, you walk. Society draws a road, you walk. Walk long enough and you think it's your road. Then one day the road ends. You stand in an empty lot. You panic. But that panic is real. Because for the first time, you have to ask yourself: where do I want to go? Well-worn paths are safe. Someone walked before you, left footprints, put up signs. But the path isn't yours. It belongs to whoever walked it first. Pathless land is terrifying. No signs. No footprints. But every step you take is your own. The man in his forties went to Hue, got lost, wasn't afraid. Not because he was brave. Because for the first time, he was taking his own steps.