Tôi bốn mươi ba tuổi và xóa hết danh thiếp
Forty-Three and I Deleted All My Business Cards
Tôi có một hộp danh thiếp.
Hộp thiếc, loại đựng bánh quy hồi xưa. Bên trong là mấy trăm tấm danh thiếp tôi gom được suốt hai mươi năm đi làm.
Tấm đầu tiên là của tôi. In năm hai mươi ba tuổi. Nhân viên phòng kinh doanh, công ty phân phối nhỏ ở quận Tân Bình. Giấy mỏng, chữ hơi lệch, góc dưới có số điện thoại bàn. Hồi đó tôi mừng lắm. Cầm tấm danh thiếp lên, thấy mình là ai đó.
Tấm thứ hai in hai năm sau. Trưởng nhóm. Giấy dày hơn. Logo công ty to hơn.
Tấm thứ ba, phó phòng. Giấy cứng, cán mờ, có cả tiếng Anh phía sau.
Cứ mỗi lần đổi vị trí, tôi in danh thiếp mới. Mỗi tấm đều đẹp hơn tấm trước. Chữ nhỏ hơn, khoảng trắng nhiều hơn, giấy nặng tay hơn. Như thể cái chức danh lớn lên thì tấm giấy cũng phải lớn theo.
Tôi giữ hết. Không vứt tấm nào.
---
Năm ba mươi lăm tuổi, tôi làm giám đốc chi nhánh. Danh thiếp lúc đó in ở tiệm riêng, giấy nhập, chữ dập nổi. Đưa cho ai cũng thấy người ta cầm lên, sờ sờ, gật gù.
Tôi thích cảm giác đó. Không phải vì hãnh diện. Mà vì an tâm.
Cầm tấm danh thiếp lên, tôi biết mình là ai. Giám đốc chi nhánh. Quản lý bốn mươi người. Lương tháng bảy mươi triệu. Có chỗ đứng.
Vợ tôi cũng thích. Mỗi lần họp phụ huynh, cô giáo hỏi nghề nghiệp, vợ tôi nói gọn: "Anh ấy làm giám đốc." Xong. Không cần giải thích thêm.
Ba mẹ tôi ở quê cũng vậy. Hàng xóm hỏi, bà nói: "Thằng Hai làm giám đốc trên Sài Gòn." Giọng nhẹ nhưng ngực ưỡn ra.
Tôi sống trong cái tên gọi đó mười mấy năm.
---
Năm bốn mươi mốt, công ty tái cơ cấu. Chi nhánh tôi sáp nhập. Vị trí giám đốc không còn. Họ đề nghị tôi làm trưởng phòng ở trụ sở chính. Lương giảm một phần ba. Chức nhỏ hơn hai bậc.
Tôi từ chối. Nghỉ.
Không phải vì tiền. Mà vì tôi không chịu nổi việc in lại danh thiếp với cái chức nhỏ hơn.
Nghe ngu không? Tôi cũng biết ngu. Nhưng lúc đó tôi không nghĩ được gì khác.
---
Sáu tháng đầu ở nhà, tôi nói với mọi người là đang "nghỉ ngơi, tìm hướng mới." Nghe sang. Nghe chủ động.
Nhưng thật ra tôi không tìm gì cả.
Sáng dậy, pha cà phê, ngồi đọc tin. Trưa ăn cơm với vợ. Chiều đi bộ. Tối xem phim.
Không ai gọi điện hỏi ý kiến. Không ai gửi email chờ duyệt. Không ai gọi tôi là "anh Hai giám đốc" nữa.
Tháng thứ hai, tôi bắt đầu sợ.
Không phải sợ hết tiền. Tiền vẫn còn. Mà sợ vì không biết mình là ai nếu không có cái chức danh đó.
Tôi thử viết CV. Mở laptop lên, gõ tên mình. Rồi dừng. Dòng tiếp theo phải ghi gì? "Cựu giám đốc"? "Người đang thất nghiệp"? "Đàn ông bốn mươi mốt tuổi chưa biết muốn gì"?
Tôi đóng laptop. Đi nằm.
---
Tháng thứ tư, vợ tôi bắt đầu lo. Không nói thẳng, nhưng tôi biết. Bả hay hỏi: "Anh có liên hệ chỗ nào chưa?" Giọng nhẹ, nhưng câu hỏi nặng.
Ba tôi gọi điện, hỏi: "Mày đi làm lại chưa con?" Tôi nói sắp rồi. Nói xong tự ghét mình.
Thằng bạn thân rủ đi nhậu. Ngồi xuống, nó hỏi: "Mày giờ làm gì?" Tôi nói đang tìm. Nó gật. Im. Rồi chuyển sang chuyện bóng đá.
Cái im đó nặng hơn mọi câu hỏi.
---
Một buổi chiều, tôi dọn phòng. Mở ngăn tủ, thấy cái hộp thiếc.
Tôi ngồi xuống sàn, mở ra. Lấy từng tấm danh thiếp lên.
Nhân viên. Trưởng nhóm. Phó phòng. Trưởng phòng. Phó giám đốc. Giám đốc.
Sáu cái tên. Cùng một người. Mà tấm nào cũng như của người khác.
Tôi nhìn tấm đầu tiên, chữ in lệch, giấy mỏng. Nhớ hồi đó mình vui lắm. Đi đâu cũng đưa danh thiếp. Như đứa con nít khoe đồ chơi mới.
Rồi nhìn tấm cuối cùng. Giấy dập nổi, chữ vàng. Đẹp. Nhưng tôi cầm lên mà không thấy gì.
---
Tôi ngồi đó lâu lắm.
Không buồn. Không vui. Chỉ thấy lạ.
Hai mươi năm, tôi cứ tưởng mình đang xây cái gì đó. Nhưng thật ra tôi chỉ đang thay danh thiếp. Thay cái tên gọi. Thay cái nhãn dán lên ngực.
Mỗi lần thay, tôi thấy mình rõ hơn. Nhưng bây giờ nhìn lại, mỗi lần thay, tôi lại xa mình hơn một chút.
Cái tên "giám đốc" không phải tôi. Cái tên "nhân viên" cũng không phải tôi. Mà tôi là ai thì hai mươi năm qua tôi chưa bao giờ hỏi.
---
Tối đó tôi bỏ hết danh thiếp vào bịch rác.
Vợ tôi thấy, hỏi: "Anh bỏ hết hả?" Tôi gật.
Bả nhìn tôi, không nói gì. Có lẽ bả hiểu. Có lẽ không. Tôi cũng không cần bả hiểu.
Sáng hôm sau, tôi dậy sớm. Pha cà phê. Ngồi ngoài ban công.
Không có chức danh nào. Không có danh thiếp nào. Không có ai gọi tôi là gì cả.
Chỉ có tôi. Bốn mươi ba tuổi. Ngồi uống cà phê.
Lần đầu tiên trong hai mươi năm, tôi không biết mình là ai.
Và lần đầu tiên, điều đó không làm tôi sợ.
道可道，非常道。名可名，非常名
Đạo khả đạo, phi thường đạo. Danh khả danh, phi thường danh
Đạo mà nói ra được thì không phải Đạo thường hằng. Tên mà gọi ra được thì không phải tên thường hằng.
The Dao that can be spoken is not the eternal Dao. The name that can be named is not the eternal name.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 1
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử mở đầu Đạo Đức Kinh bằng một câu mà hai ngàn năm sau vẫn không ai dịch cho trọn: Đạo mà nói được thì không phải Đạo thường. Tên mà gọi được thì không phải tên thường. Nghe xa vời. Nhưng nghĩ lại thì gần lắm. Ông Hai hai mươi năm đi làm, mỗi lần lên chức là in danh thiếp mới. Mỗi tấm danh thiếp là một cái tên. Nhân viên. Trưởng phòng. Giám đốc. Ông cứ tưởng mỗi cái tên đó là mình. Nhưng khi mất hết, ngồi một mình ngoài ban công, ông mới thấy: cái tên nào cũng không phải mình. Đạo mà gọi tên được thì không phải Đạo. Mình mà gọi tên được bằng chức danh thì cũng không phải mình. Cái tự do thật không phải lúc mày có nhiều lựa chọn. Mà là lúc mày không cần cái nhãn nào dán lên ngực nữa, mà vẫn ngồi đó, uống cà phê, thấy yên.
Laozi opened the Dao De Jing with a line that remains untranslatable after two thousand years: The Dao that can be spoken is not the eternal Dao. The name that can be named is not the eternal name. Sounds distant. But think again, and it's closer than you'd expect. This man spent twenty years working. Every promotion meant new business cards. Each card was a name. Associate. Manager. Director. He thought each name was him. But when he lost them all and sat alone on the balcony, he finally saw: none of those names were him. The Dao that can be named is not the real Dao. A self that can be defined by a title is not the real self. Real freedom isn't having many choices. It's the moment you no longer need any label pinned to your chest, and you can still sit there, drink your coffee, and feel at peace.