Tôi bốn mươi lăm tuổi mới biết mình ghét cái gì
I Was Forty-Five Before I Knew What I Hated
Tôi bốn mươi lăm tuổi.
Nghe thì bình thường. Ai cũng sẽ bốn mươi lăm.
Nhưng cái không bình thường là tối hôm đó, vợ tôi hỏi một câu rất đơn giản.
"Anh thích ăn gì?"
Tôi đứng giữa bếp. Miệng mở ra. Rồi đóng lại.
Không phải tôi không biết ăn gì. Tôi ăn gì cũng được. Hai mươi năm nay tôi ăn gì cũng được. Vợ nấu gì ăn nấy. Đi ăn ngoài thì người ta gọi gì ăn nấy. Đồng nghiệp rủ ăn gì thì ăn nấy.
Tôi không biết mình thích ăn gì.
Nghe thì nhỏ. Nhưng tối đó tôi nằm nghĩ.
Tôi không biết mình thích ăn gì. Tôi không biết mình thích nghe nhạc gì. Tôi không biết mình thích đi đâu. Tôi biết vợ tôi thích gì. Biết con tôi thích gì. Biết sếp tôi muốn gì. Biết khách hàng cần gì.
Nhưng tôi không biết tôi cần gì.
---
Hồi ba mươi, tôi nghĩ mình biết rõ lắm.
Tôi biết mình muốn lên trưởng phòng trước ba mươi lăm. Biết mình muốn mua nhà trước bốn mươi. Biết mình muốn con vào trường quốc tế.
Tôi làm được hết.
Trưởng phòng lúc ba mươi ba. Nhà lúc ba mươi tám. Con vào trường quốc tế lúc bốn mươi hai.
Mọi người khen. Bố mẹ tôi khen. Anh em khen. Bạn bè khen.
Tôi cũng khen mình.
Nhưng bây giờ nhìn lại, tôi không biết những thứ đó có phải của tôi không. Hay là của ai đó nhét vào đầu tôi từ lúc nào.
Bố tôi muốn tôi ổn định. Mẹ tôi muốn tôi có nhà. Vợ tôi muốn con học trường tốt.
Tôi muốn gì?
Tôi không biết.
---
Có một lần, lâu rồi, hồi tôi hai mươi bốn.
Tôi thích vẽ.
Không phải vẽ giỏi. Vẽ linh tinh. Vẽ mấy cái cây, mấy con mèo, mấy góc phố. Vẽ bằng bút bi trên giấy A4. Không ai biết. Tôi vẽ một mình trong phòng trọ, tối thứ bảy, khi cả xóm đi nhậu.
Rồi một hôm bạn cùng phòng thấy.
"Mày vẽ chi vậy? Kiếm tiền được không?"
Tôi cười. Nói không.
Rồi tôi không vẽ nữa.
Không phải vì câu đó. Mà vì tôi cũng tự hỏi mình câu đó. Vẽ chi vậy? Kiếm tiền được không? Có ích gì không?
Tôi gấp mấy tờ giấy lại. Bỏ vào ngăn kéo. Rồi quên.
Hai mươi năm.
---
Tôi biết đọc người rất giỏi.
Vào phòng họp, tôi biết ai đang bực. Ai đang giấu chuyện. Ai đang muốn lên. Ai đang muốn nghỉ.
Tôi biết vợ tôi buồn khi nào. Biết con tôi lo khi nào. Biết mẹ tôi giận khi nào.
Tôi đọc được hết.
Nhưng tôi không đọc được mình.
Tôi không biết mình buồn hay mệt. Không biết mình đang giận hay đang chịu đựng. Không biết mình đang sống hay đang hoàn thành nghĩa vụ.
Có lần vợ tôi nói: "Anh lúc nào cũng bình thường."
Cô ấy nói như một lời khen. Nhưng tôi nghe như một bản án.
Lúc nào cũng bình thường. Nghĩa là lúc nào cũng không có gì. Không vui quá. Không buồn quá. Không giận quá. Không yêu quá.
Một mặt nước phẳng lì. Không sóng. Không gió. Cũng không có gì ở dưới.
---
Tháng trước tôi đi khám sức khỏe định kỳ.
Bác sĩ hỏi: "Anh có stress không?"
Tôi nói không.
Bác sĩ nhìn kết quả xét nghiệm. Huyết áp cao. Mỡ máu cao. Dạ dày viêm.
"Anh chắc không stress?"
Tôi nói chắc.
Về nhà tôi ngồi nghĩ. Tôi không stress. Thật. Tôi không cảm thấy gì cả. Đó mới là vấn đề.
Tôi không cảm thấy gì cả mà cơ thể tôi đang la lên.
Như một cái máy chạy hai mươi năm không tắt. Không ai hỏi nó có muốn nghỉ không. Nó cũng không biết cách nói.
---
Tuần trước, dọn nhà, tôi tìm được cái ngăn kéo cũ.
Trong đó có mấy tờ giấy A4 gấp tư. Bút bi đã nhạt màu. Mấy con mèo. Mấy cái cây. Một góc phố có cái quán cà phê nhỏ.
Tôi nhìn.
Nét vẽ vụng. Tỷ lệ sai. Cái cây to hơn cái nhà.
Nhưng tôi nhìn thấy một thứ mà hai mươi năm qua tôi không thấy ở bất kỳ bản báo cáo, bản kế hoạch, bản đánh giá KPI nào.
Tôi thấy một người đang vui.
Nét bút run. Nhưng vui. Không cần ai khen. Không cần ai biết. Không cần kiếm tiền. Không cần có ích.
Chỉ vẽ. Vì thích.
Tôi ngồi đó. Cầm tờ giấy. Lâu lắm.
---
Tôi biết mọi người xung quanh tôi muốn gì.
Tôi không biết tôi muốn gì.
Tôi biết đánh giá người khác rất chính xác.
Tôi không biết đánh giá mình.
Tôi biết mình đang đóng vai gì. Chồng tốt. Bố tốt. Nhân viên tốt. Con trai có hiếu.
Nhưng tôi không biết, đằng sau mấy cái vai đó, còn ai không.
Hay là không còn ai.
Hay là người đó vẫn ngồi trong cái phòng trọ, tối thứ bảy, vẽ mấy con mèo bằng bút bi.
Chờ ai đó mở cửa.
知人者智，自知者明
Tri nhân giả trí, tự tri giả minh
Biết người là trí, biết mình mới là sáng.
Knowing others is intelligence; knowing yourself is true wisdom.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 33
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói, biết người khác thì gọi là khôn. Biết mình thì mới gọi là sáng. Nghe đơn giản. Nhưng thử nghĩ coi. Bao nhiêu người sống bốn mươi, năm mươi năm mà chưa bao giờ ngồi xuống hỏi mình thật sự muốn gì. Không phải muốn theo kiểu mục tiêu, KPI, kế hoạch năm năm. Mà muốn theo kiểu, nếu không ai nhìn, không ai đánh giá, không ai khen, mày sẽ làm gì. Ông ấy nói biết người thì khôn. Đúng. Anh nào đi làm lâu năm cũng đọc được đồng nghiệp, đọc được sếp, đọc được khách hàng. Nhưng về nhà, vợ hỏi thích ăn gì, đứng như trời trồng. Biết mình mới là thứ khó. Vì để biết mình, phải chịu nhìn vào chỗ mình đã tránh. Phải chịu thấy mấy cái mình đã gấp lại, nhét vào ngăn kéo, rồi quên. Sáng không phải là biết nhiều. Sáng là biết mình đang tối chỗ nào.
Laozi said, knowing others is cleverness. Knowing yourself is true clarity. Sounds simple. But think about it. How many people live forty, fifty years without ever sitting down to ask what they truly want. Not want as in goals, KPIs, five-year plans. Want as in, if nobody was watching, nobody judging, nobody applauding, what would you do. He said knowing others is clever. True. Anyone who's worked long enough can read colleagues, read bosses, read clients. But come home, wife asks what you want to eat, and you stand there blank. Knowing yourself is the hard part. Because to know yourself, you have to look at the places you've been avoiding. You have to see the things you folded up, shoved in a drawer, and forgot. Clarity isn't about knowing a lot. It's about knowing where you've been in the dark.