Tôi dọn nhà ba lần trong mười năm cuối
I Moved Three Times in My Last Ten Years
Căn nhà đầu tiên tôi bán là căn ở quận 3.
Ba phòng ngủ. Hai tầng. Sân thượng trồng được mấy chậu mai.
Tôi mua nó năm bốn mươi lăm tuổi. Lúc đó nghĩ, đây là căn nhà cuối cùng. Mình sẽ già ở đây. Con cái lớn lên ở đây. Rồi cháu nội cháu ngoại chạy nhảy trên cái sân thượng này.
Nhưng con gái đi du học, không về. Con trai lấy vợ, ở riêng. Bà xã mất năm tôi sáu mươi hai.
Căn nhà ba phòng ngủ. Một mình tôi.
Tôi mở cửa phòng con gái. Vẫn còn cái bàn học cũ. Mấy quyển sách giáo khoa lớp 12 phủ bụi. Cái gấu bông nó ôm hồi nhỏ. Tôi đứng đó, nhìn. Rồi đóng cửa lại.
Phòng con trai cũng vậy. Cái giường đơn. Mấy cái poster bóng đá dán trên tường, góc đã bong.
Mỗi ngày tôi đi qua hai cái cửa đóng đó. Mỗi ngày.
Năm sáu mươi lăm, tôi bán căn nhà quận 3. Mua căn hộ hai phòng ở Thủ Đức. Nhỏ hơn phân nửa. Người ta hỏi sao bán. Tôi nói, rộng quá, ở không hết.
Nhưng thật ra không phải vì rộng.
Mà vì mỗi góc trong căn nhà đó đều giữ lại một thứ tôi không còn nữa. Cái bếp bà xã hay đứng nấu. Cái ghế tôi ngồi đọc báo mỗi sáng trong khi bà ấy pha cà phê. Cái ban công nơi hai đứa nhỏ hay cãi nhau.
Tôi không chạy trốn ký ức. Tôi chỉ không muốn sống trong một bảo tàng.
---
Căn hộ ở Thủ Đức, tôi ở được bốn năm.
Hai phòng. Một phòng tôi ngủ. Một phòng để đồ.
Phòng để đồ. Nghe đơn giản vậy thôi, nhưng bạn biết cái phòng để đồ của người sáu mươi mấy tuổi nó chứa gì không?
Mấy thùng ảnh cũ. Giấy tờ nhà đất từ ba mươi năm trước. Bộ chén dĩa bà xã mua ở Hội An, nói để dành khách đến. Khách không đến nữa. Mấy cái áo vest tôi mặc hồi còn đi làm. Giày da. Cà vạt. Đồ của một người đàn ông từng cần chứng minh mình là ai đó.
Tôi mở thùng ảnh. Ngồi coi cả buổi chiều.
Ảnh cưới. Ảnh con gái sinh nhật lần đầu. Ảnh con trai ngày khai giảng, đứng khóc trước cổng trường. Ảnh gia đình đi Đà Lạt, cả bốn người cười, tôi ôm hai đứa nhỏ.
Tôi coi xong. Chọn ra mười tấm. Mười tấm thôi. Bỏ vào một cái album nhỏ.
Còn lại, tôi gọi con gái, hỏi có muốn giữ không. Nó nói ba gửi qua đi, con coi. Tôi gửi. Nó nhận. Không biết nó có coi không.
Mấy thùng giấy tờ, tôi đem đốt. Mấy bộ vest, tôi cho. Giày da, cho. Cà vạt, cho.
Bộ chén dĩa Hội An, tôi giữ lại hai cái chén, hai đôi đũa. Còn lại, tôi gói cẩn thận, đem cho bà hàng xóm.
Phòng để đồ trống trơn.
Tôi đứng nhìn cái phòng trống. Lạ lắm. Không buồn. Không vui. Chỉ thấy nhẹ.
---
Năm bảy mươi, tôi bán căn hộ Thủ Đức. Dọn về căn phòng trọ ở gần chùa, trong một con hẻm nhỏ ở Gò Vấp.
Một phòng. Một giường. Một bàn. Một tủ nhỏ.
Con trai nghe tin, chạy tới. Nó đứng ở cửa, nhìn vào, mặt nó khó hiểu lắm.
"Ba, sao ba ở đây? Con có nhà, ba về ở với con."
Tôi nói, ba ở đây được.
Nó nói, người ta biết, người ta nói con bất hiếu.
Tôi nhìn nó. Nó bốn mươi mấy tuổi rồi mà lúc đó trông giống hệt hồi nó mười hai, bị bạn chọc ở trường, về nhà mặt đỏ, cố không khóc.
Tôi nói, ba không thiếu gì hết. Ba chọn ở đây.
Nó không hiểu. Tôi biết nó không hiểu.
Vì hồi bốn mươi mấy tuổi, tôi cũng không hiểu.
---
Bây giờ tôi bảy mươi hai.
Sáng dậy, tôi nấu cơm. Một lon gạo nhỏ. Kho một miếng cá. Luộc mớ rau.
Ăn xong, rửa chén. Hai cái chén Hội An. Hai đôi đũa.
Rồi tôi đi bộ ra quán cà phê đầu hẻm. Ngồi. Nhìn người ta đi qua.
Có ông bạn già hay ngồi chung. Ổng hỏi, ông có buồn không, ở một mình.
Tôi nói, không.
Ổng hỏi, thiệt không?
Tôi nghĩ một lúc. Nói, có lúc nhớ bà xã. Có lúc nhớ hồi con còn nhỏ. Nhưng nhớ khác với buồn.
Nhớ là mình biết mình đã có. Buồn là mình nghĩ mình đã mất.
Tôi không mất gì. Tôi chỉ bớt đi.
---
Hồi trẻ, tôi thêm vào.
Thêm bằng cấp. Thêm chức vụ. Thêm tiền. Thêm nhà. Thêm xe. Thêm mối quan hệ. Thêm trách nhiệm. Thêm lo.
Mỗi thứ thêm vào, tôi nghĩ mình gần hơn với cái gì đó. Cái gì đó tôi không gọi tên được. Nhưng tôi tin nó ở phía trước. Cứ thêm nữa, sẽ tới.
Rồi bà xã mất. Rồi con đi. Rồi tôi đứng một mình trong căn nhà ba phòng ngủ.
Và tôi hiểu.
Cái tôi tìm không ở phía trước. Nó ở dưới đáy. Dưới tất cả những thứ tôi đã chất lên.
Muốn thấy nó, phải bớt.
Bớt đồ đạc. Bớt không gian. Bớt ký ức giữ lại. Bớt cả cái ý nghĩ rằng mình cần nhiều hơn.
Bớt. Rồi bớt nữa.
Đến lúc chỉ còn một giường, một bàn, hai cái chén Hội An.
Tôi không biết đó có phải là đủ không.
Nhưng tôi không còn hỏi câu đó nữa.
為學日益，為道日損。損之又損，以至於無為
Vi học nhật ích, vi đạo nhật tổn. Tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi
Làm học thì ngày càng thêm, theo Đạo thì ngày càng bớt. Bớt rồi lại bớt, cho đến vô vi.
In pursuit of learning, every day something is gained. In pursuit of Dao, every day something is let go — until there is nothing left to do.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 48
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói, học thì mỗi ngày thêm, theo Đạo thì mỗi ngày bớt. Bớt rồi bớt nữa, đến chỗ vô vi. Nghe cao siêu. Nhưng nói thiệt, nó giống y cái ông già bảy mươi hai dọn từ nhà ba phòng xuống căn trọ một phòng. Hồi trẻ ai cũng thêm. Thêm là bản năng. Thêm tiền, thêm nhà, thêm danh, thêm quen biết. Mỗi thứ thêm vào đều có lý do. Đều cần thiết. Đều hợp lý. Không ai sai khi thêm. Nhưng đến một lúc, đống đồ chất cao quá, mình không thấy đáy nữa. Cái mình tìm nó nằm dưới đáy, mà mình cứ chất lên. Bớt không phải là mất. Bớt là dọn đi để thấy cái đã có sẵn. Ông già đó không nghèo. Ông ấy không khổ. Ông ấy chỉ không cần chứng minh mình đủ nữa. Vì ông ấy đã thôi hỏi.
Laozi said, in pursuit of learning, every day something is added. In pursuit of the Way, every day something is dropped. Drop and drop again, until you arrive at non-action. Sounds lofty. But honestly, it looks exactly like a seventy-two-year-old man moving from a three-bedroom house to a one-room rental. When we're young, we add. Adding is instinct. More money, more property, more reputation, more connections. Each addition has its reason. Each one is necessary. Each one makes sense. No one is wrong for adding. But at some point, the pile grows so high you can't see the bottom anymore. What you're looking for is at the bottom, but you keep stacking on top. Subtracting isn't losing. Subtracting is clearing away so you can see what was already there. That old man isn't poor. He isn't suffering. He just doesn't need to prove he has enough anymore. Because he's stopped asking.