Tôi đứng trước gương mà không nhận ra ai
I Stood Before the Mirror and Did Not Recognize Anyone
Bốn mươi ba tuổi. Tôi đứng trước gương trong phòng tắm khách sạn.
Đang đi công tác. Thành phố lạ. Phòng đơn, tầng mười bốn.
Tôi vừa xong buổi thuyết trình. Mọi người vỗ tay. Sếp gật đầu. Đối tác bắt tay rất chặt. Mọi thứ đúng kịch bản.
Về phòng, cởi áo vest, nới cà vạt. Bật vòi nước rửa mặt.
Ngẩng lên nhìn gương.
Và tôi dừng lại.
Không phải vì mệt. Không phải vì già. Mà vì tôi nhìn người trong gương, và thấy lạ.
Người đó mặc áo sơ mi trắng. Tóc vuốt gọn. Mắt hơi thâm nhưng vẫn sắc. Trông như một người đàn ông thành đạt.
Nhưng tôi không nhận ra anh ta.
Không phải theo kiểu triết lý. Không phải kiểu "ôi tôi đã đánh mất chính mình." Không có gì kịch tính đến vậy.
Chỉ là một cảm giác rất nhẹ. Như gặp người quen mà không nhớ tên. Biết chắc đã gặp ở đâu đó, nhưng không nối được.
Tôi bắt đầu nghĩ.
Hồi ba mươi, tôi là người khác. Nói nhiều hơn. Cười to hơn. Hay cãi. Hay bực. Hay muốn chứng minh mình đúng trong mọi cuộc họp.
Rồi tôi học được cách im. Học được cách gật đầu đúng lúc. Học được cách nói "tôi hiểu" dù không hiểu. Học được cách cười mà không cần vui.
Mọi người khen tôi trưởng thành.
Vợ tôi nói tôi điềm đạm hơn trước nhiều.
Sếp nói tôi biết cách xử lý tình huống.
Đồng nghiệp nói tôi đáng tin.
Tôi nghe, và tôi tin. Tin rằng mình đang đi đúng hướng.
Nhưng tối đó, đứng trong phòng tắm khách sạn, tôi tự hỏi: cái gì trong tôi đã chết để những lời khen đó tồn tại?
Tôi nhớ hồi hai mươi lăm. Tôi cãi nhau với bố vì muốn nghỉ việc ngân hàng để đi làm nhiếp ảnh. Bố nói tôi điên. Mẹ khóc. Tôi không nghỉ.
Ba năm sau, tôi được thăng chức. Mua xe. Mua nhà trả góp. Cưới vợ. Mọi thứ đúng trình tự.
Cái máy ảnh tôi mua hồi đó vẫn nằm trong tủ. Pin đã phồng. Tôi chưa bao giờ thay.
Tôi không tiếc. Thật sự không tiếc. Nhiếp ảnh có khi chỉ là ảo tưởng tuổi trẻ. Có khi tôi cũng chẳng giỏi.
Nhưng cái tôi tiếc, nếu gọi là tiếc, là cái cảm giác hồi đó. Cái cảm giác muốn một thứ gì đó đến mức dám cãi bố. Dám chấp nhận bị gọi là điên.
Bây giờ tôi không muốn gì đến mức đó nữa.
Không phải vì tôi đã có đủ. Mà vì tôi không còn biết mình muốn gì.
Cái "tôi" bây giờ, cái đứng trước gương trong khách sạn, nó được xây từ mười tám năm đi làm, từ hàng nghìn cuộc họp, từ hàng trăm lần nuốt câu muốn nói, từ vô số lần chọn an toàn thay vì chọn thật.
Nó vững. Nó ổn. Nó được mọi người công nhận.
Nhưng nó không phải tôi. Hoặc đúng hơn, tôi không biết nó có phải tôi không.
Tối đó tôi gọi cho vợ. Nói chuyện bình thường. Con gái học bài chưa. Con trai có ăn cơm không. Tiền điện tháng này bao nhiêu.
Vợ hỏi: "Anh ổn không?"
Tôi nói: "Ổn."
Đó là câu trả lời tôi đã nói cả nghìn lần. Và lần nào nó cũng đúng. Vì "ổn" không có nghĩa là vui hay buồn. Nó chỉ có nghĩa là vẫn đang chạy. Vẫn đang hoạt động. Vẫn đang làm tròn vai.
Tôi tắt điện thoại. Nằm xuống giường.
Phòng tối. Thành phố bên ngoài vẫn sáng.
Tôi nghĩ về cái gương. Về người đàn ông trong đó.
Anh ta có tên. Có chức danh. Có nhà, có xe, có gia đình. Có lịch họp từ thứ hai đến thứ sáu. Có kế hoạch nghỉ hè. Có bảo hiểm nhân thọ.
Anh ta có tất cả những thứ mà người ta gọi là "một cuộc đời đàng hoàng."
Nhưng nếu bỏ hết đi. Bỏ cái tên. Bỏ chức danh. Bỏ nhà, bỏ xe, bỏ lịch họp.
Còn lại gì?
Tôi nằm đó rất lâu.
Không tìm được câu trả lời.
Cũng không chắc mình muốn tìm.
Sáng hôm sau, tôi dậy lúc sáu giờ. Tắm. Mặc vest. Vuốt tóc. Xuống sảnh ăn sáng. Bắt tay đối tác. Cười đúng chỗ.
Mọi thứ y như ngày hôm trước.
Chỉ khác một điều. Khi đi ngang gương sảnh khách sạn, tôi không nhìn vào.
吾所以有大患者，為吾有身。及吾無身，吾有何患
Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân. Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn
Ta sở dĩ có lo lớn vì ta có thân. Nếu ta không thân, ta đâu có lo.
The reason I have great trouble is because I have a body. If I had no body, what trouble would I have?
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 13
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói cái họa lớn nhất của người ta là vì có cái thân này. Nghe thì trừu tượng. Nhưng nghĩ lại thì đơn giản thôi. Cái "thân" ở đây không phải thân xác. Mà là cái "tôi" mà mình xây lên. Cái tên, cái chức, cái hình ảnh mà mình giữ gìn mỗi ngày. Mình lo cho nó, bảo vệ nó, sợ nó bị xước, bị méo, bị người ta nhìn thấy phần xấu. Rồi đến một lúc, mình không phân biệt được mình với nó nữa. Mình tưởng nó là mình. Mà nó chỉ là bộ giáp mình mặc lâu quá nên quên cách cởi. Ông già đứng trong khách sạn đó, ổng không khổ. Ổng ổn. Nhưng ổng nhìn gương mà thấy lạ, vì cái người trong gương là bộ giáp, không phải ổng. Lão Tử không bảo phải cởi bỏ. Ổng chỉ nói: cái họa, nó nằm ở chỗ đó. Biết hay không, tự mình.
Laozi said the greatest trouble comes from having a self. Sounds abstract. But it's actually simple. The "self" here isn't the body. It's the identity we build. The name, the title, the image we maintain every day. We care for it, protect it, fear it getting scratched, distorted, fear others seeing the ugly parts. Then at some point, we can't tell ourselves apart from it anymore. We think it is us. But it's just armor we wore so long we forgot how to take it off. The man standing in that hotel room wasn't suffering. He was fine. But he looked in the mirror and felt unfamiliar, because the person in the mirror was the armor, not him. Laozi didn't say you must strip it away. He only said: the trouble, it lives right there. Whether you see it or not, that's on you.