Tôi được mời phát biểu rồi không ai nhớ tôi nói gì
I Was Asked to Give a Speech and No One Remembered What I Said
Năm ngoái, hội đồng hương mời tôi lên phát biểu trong buổi họp mặt cuối năm.
Họ nói: "Anh Tư là người thành đạt nhất xóm mình. Anh lên nói vài câu cho bà con nghe."
Tôi gật đầu. Về nhà soạn bài ba đêm.
Bà nhà tôi thấy tôi ngồi bàn viết tới khuya, hỏi: "Ông nói cho ai nghe mà chuẩn bị dữ vậy?"
Tôi không trả lời. Nhưng trong bụng nghĩ: cho tất cả. Cho mấy người hồi xưa coi thường tôi. Cho mấy đứa cùng lớp từng nói tôi không làm nên trò trống gì. Cho cả mấy người từng giúp tôi mà tôi chưa bao giờ có dịp cho họ thấy tôi đã đi được bao xa.
Buổi họp mặt đông lắm. Cả trăm người. Bàn nhậu kê dài ngoài sân đình.
Tôi lên micro. Đọc bài. Nói về quá trình đi lên. Nói về những ngày khổ. Nói về cách tôi xây được cái nhà đầu tiên, rồi cái thứ hai. Nói về triết lý sống. Nói về lòng biết ơn.
Mười lăm phút.
Mọi người vỗ tay. Tôi bước xuống. Mấy người bắt tay, nói "hay quá anh Tư". Tôi cười, gật đầu, cảm thấy nhẹ cả người.
Nhưng cái nhẹ đó không ở lâu.
Ba mươi phút sau, tôi ngồi ở bàn góc, nhìn ra. Không ai nhắc lại bài phát biểu. Không ai hỏi thêm câu nào. Mọi người đang nói chuyện với nhau. Về con cái. Về giá đất. Về thằng Bảy vừa bị tai nạn tuần trước. Về con Út sắp lấy chồng.
Bài phát biểu của tôi đã biến mất. Như chưa từng có.
Tôi ngồi đó, cầm ly bia, uống một mình.
Bà nhà tôi gọi điện hỏi: "Nói xong chưa? Có ai khen không?"
Tôi nói: "Khen. Khen nhiều."
Nhưng tối đó về nhà, tôi nằm nghĩ.
Tôi nghĩ về ba đêm soạn bài. Về mười lăm phút trên sân khấu. Về ba mươi phút sau khi không ai nhắc.
Tôi đã chuẩn bị ba đêm cho một thứ tồn tại mười lăm phút.
Và cái tôi thật sự muốn, không phải là "nói cho bà con nghe". Cái tôi muốn là được nhìn thấy. Được ghi nhận. Được nhớ.
Sáu mươi ba tuổi rồi mà vẫn muốn vậy.
---
Tôi nhớ hồi ba mươi tuổi, tôi mua được cái xe máy đầu tiên. Honda Dream. Hồi đó là sang lắm. Tôi chạy về xóm, đậu ngay trước nhà, để cho hàng xóm thấy.
Không ai nói gì.
Bà Sáu kế bên nhìn qua rồi quay vô. Thằng Hai đầu xóm đi ngang gật đầu chào rồi đi luôn.
Tôi tức. Tức không biết tức ai. Tức vì tôi nghĩ cái xe này phải gây ra một cái gì đó. Một phản ứng. Một câu khen. Một ánh mắt ngưỡng mộ.
Nhưng không có.
Mọi người đang bận sống.
---
Bốn mươi tuổi, tôi xây nhà. Nhà lầu, xóm toàn nhà cấp bốn. Tôi thuê thợ xây cái cổng to, gắn đèn sáng trưng.
Mấy người đi ngang có nhìn. Có người khen. Nhưng tôi để ý, họ khen xong thì về lo chuyện nhà họ. Không ai đứng lại ngắm cái cổng nhà tôi quá ba mươi giây.
Ba mươi giây. Đó là thời gian tôi mua được bằng mấy trăm triệu.
---
Năm mươi tuổi, con trai tôi du học. Tôi kể với tất cả mọi người. Quán cà phê, bàn nhậu, đám giỗ, đám cưới. Ở đâu cũng kể.
"Thằng nhỏ nhà tôi đi Úc rồi."
Mọi người nói: "Giỏi quá anh Tư."
Rồi chuyển sang chuyện khác.
Tôi để ý một điều. Câu "giỏi quá" không khác gì câu "ờ". Người ta nói cho xong. Cho lịch sự. Cho tôi vui. Rồi họ quay về chuyện của họ.
Vì chuyện con tôi đi Úc, nó là chuyện của tôi. Không phải chuyện của họ.
---
Sáu mươi ba tuổi, sau buổi họp mặt đó, tôi ngồi ngoài hiên.
Tôi nghĩ về tất cả những lần tôi muốn được nhìn thấy.
Cái xe Dream. Cái nhà lầu. Thằng con du học. Bài phát biểu.
Mỗi lần, tôi đều nghĩ: lần này họ sẽ thấy. Lần này họ sẽ nhớ. Lần này họ sẽ biết tôi là ai.
Nhưng không ai nhớ.
Không phải vì họ xấu. Không phải vì họ không quan tâm.
Mà vì họ cũng đang bận muốn được nhìn thấy. Giống y như tôi.
Thằng Hai đầu xóm hồi đó không nhìn cái xe tôi, vì nó đang lo tiền học cho con. Bà Sáu không khen nhà tôi, vì bà đang nghĩ tối nay nấu gì. Mấy người ở buổi họp mặt không nhớ bài phát biểu, vì họ đang chờ tới lượt mình được ai đó hỏi thăm.
Cả đời tôi lo người khác không biết mình.
Mà tôi có biết họ đâu.
Tôi không biết thằng Hai đầu xóm năm đó đang nợ bao nhiêu. Không biết bà Sáu đang bệnh gì. Không biết người ngồi bàn đầu ở buổi họp mặt vừa mất vợ tháng trước.
Tôi chỉ biết mình. Và muốn người khác cũng biết mình.
---
Bà nhà tôi ra hiên, đưa ly trà.
"Nghĩ gì mà ngồi hoài vậy?"
Tôi nói: "Tôi nghĩ, mình sống sáu mươi mấy năm mà chưa bao giờ thật sự nhìn ai."
Bà cười: "Ông nói gì kỳ vậy."
Tôi cũng cười. Nhưng tôi biết tôi không nói kỳ.
Tôi nói thật.
不患人之不己知，患不知人也
Bất hoạn nhân chi bất kỷ tri, hoạn bất tri nhân dã
Không lo người ta không biết mình. Lo mình không biết người.
Do not worry that others don't know you. Worry that you don't know others.
— Khổng Tử, Luận Ngữ, Học Nhi 1.16
Diễn giải
Interpretation
Khổng Tử nói: đừng lo người ta không biết mình, lo mình không biết người ta. Nghe thì tưởng đơn giản. Nhưng sống sáu mươi mấy năm mới thấy nó đúng tới mức nào. Cả đời ông Tư chạy theo một thứ. Được nhìn thấy. Được ghi nhận. Xe mới, nhà lầu, con du học, bài phát biểu. Mỗi thứ là một lần giơ tay lên nói: nhìn tôi đây. Tôi có giá trị. Tôi đáng được nhớ. Nhưng không ai nhớ. Không phải vì họ tệ. Mà vì họ cũng đang giơ tay. Cũng đang muốn ai đó nhìn. Cả đám người giơ tay mà không ai nhìn ai. Ổng lo người ta không biết ổng. Mà ổng có biết người ta đâu. Không biết họ nợ bao nhiêu, bệnh gì, mất ai. Chỉ biết mình. Rồi trách sao không ai biết mình. Câu của Khổng Tử không phải lời khuyên. Nó là cái gương. Soi vô thì thấy.
Confucius said: don't worry that others don't know you, worry that you don't know others. Sounds simple. But it takes sixty-some years of living to feel how true it is. Brother Tu spent his whole life chasing one thing. To be seen. To be acknowledged. New bike, two-story house, son studying abroad, a speech. Each one was a hand raised saying: look at me. I have value. I deserve to be remembered. But no one remembered. Not because they were bad. Because they were also raising their hands. Also wanting someone to look. A whole crowd of people with raised hands and no one looking at anyone. He worried that people didn't know him. But he didn't know them either. Didn't know their debts, their illnesses, their losses. Only knew himself. Then blamed the world for not knowing him. Confucius's words aren't advice. They're a mirror. Look into it and see.