Tôi nhìn thấy mình trong người tôi ghét nhất
I Saw Myself in the Person I Despised Most
Người đó tên Hùng.
Tôi với Hùng vào công ty cùng năm. Cùng phòng. Cùng vị trí. Cùng mức lương khởi điểm ba triệu rưỡi, năm 2006.
Mười tám năm.
Mười tám năm tôi đo đời mình bằng đời nó.
---
Năm đầu tiên, Hùng được sếp khen trước cuộc họp. Tôi ngồi nghe, mặt bình thường. Trong bụng thì nghĩ: nó làm gì giỏi hơn mình. Nó chỉ biết nói. Tôi mới là người làm thật.
Năm thứ ba, Hùng lên trưởng nhóm. Tôi vẫn ở vị trí cũ. Vợ tôi không nói gì. Nhưng mẹ vợ thì nói. Bà nói nhẹ thôi, kiểu "thằng Hùng bạn con giờ lên chức rồi hả". Câu đó tôi nhớ mười lăm năm.
Năm thứ năm, tôi cũng lên trưởng nhóm. Nhưng Hùng đã lên phó phòng. Khoảng cách không bao giờ thu hẹp. Nó cứ đi trước tôi đúng một bước. Không hơn, không kém. Đủ để tôi thấy lưng nó. Đủ để tôi không bao giờ thấy mặt mình.
---
Tôi ghét Hùng.
Không phải ghét kiểu muốn nó chết. Ghét kiểu mỗi lần nghe tin nó, bụng tôi xoắn lại. Ghét kiểu nó mua nhà, tôi mất ngủ ba đêm. Ghét kiểu con nó đậu trường chuyên, tôi về nhà nhìn con mình mà thấy có lỗi.
Tôi biết cái ghét đó không đẹp. Tôi biết. Nhưng biết thì biết, bụng thì bụng.
Vợ tôi nói: "Anh sống đời anh đi, sao cứ nhìn người ta."
Tôi gật. Rồi tối đó vẫn lên LinkedIn xem Hùng đăng gì.
---
Năm ngoái, công ty tái cấu trúc. Hùng bị cắt. Tôi ở lại.
Tin đó đến lúc chiều thứ Sáu. Tôi đang ngồi trong phòng họp, nghe HR thông báo danh sách. Đến tên Hùng, tôi không nhúc nhích. Mặt bình thường. Nhưng trong ngực có cái gì đó nở ra.
Tôi không tự hào về cảm giác đó. Nhưng nó có thật.
Mấy giây đó, tôi thấy nhẹ. Nhẹ kiểu cái gánh mang mười mấy năm bỗng được đặt xuống. Không phải vì tôi thắng. Mà vì cuối cùng, nó thua.
Tôi biết nghĩ vậy là tệ. Tôi biết.
---
Một tháng sau, Hùng gọi điện.
Nó không gọi để than. Nó gọi để hỏi thăm tôi. Hỏi công ty giờ thế nào, anh em cũ ai còn ai mất. Giọng nó bình thường. Không buồn, không giận. Bình thường.
Rồi nó kể, nó đang tính mở cái quán cà phê nhỏ ở quê vợ. Nói là nghỉ cũng được, mệt rồi, mười mấy năm chạy cũng đủ.
Tôi nghe mà không biết nói gì.
Vì giọng nó nhẹ thật. Không phải nhẹ kiểu gồng. Nhẹ kiểu người đã đặt xuống.
Còn tôi, người ở lại, người "thắng". Tôi vẫn đang mang.
---
Tối đó tôi ngồi ngoài ban công. Vợ con ngủ hết.
Tôi nghĩ về mười tám năm.
Mười tám năm tôi nhìn Hùng. Nhìn nó lên, tôi đau. Nhìn nó xuống, tôi nhẹ. Cả đời tôi dao động theo đời một người khác.
Nhưng cái đáng sợ không phải ở chỗ đó.
Cái đáng sợ là khi tôi ngồi yên, thử không nghĩ đến Hùng, thử nhìn lại đời mình. Tôi không biết mình muốn gì.
Tôi lên trưởng nhóm vì Hùng đã lên. Tôi mua nhà vì Hùng đã mua. Tôi cho con học thêm tiếng Anh vì con Hùng học. Tôi thậm chí chọn xe cũng nhìn Hùng đi xe gì.
Bỏ Hùng ra, tôi là ai?
Câu hỏi đó nặng hơn mười tám năm so sánh.
---
Tôi bốn mươi bốn tuổi.
Tôi ghét Hùng mười tám năm. Nhưng tối đó, ngồi ngoài ban công, tôi nhận ra một chuyện.
Tôi không ghét Hùng. Tôi ghét cái phần trong tôi cần Hùng để biết mình đang ở đâu.
Hùng là cái thước. Mà tôi là người tự đặt thước lên đời mình rồi đo.
Không ai bắt tôi đo. Không ai đưa thước cho tôi. Tôi tự lấy. Tự đo. Tự đau.
Rồi tôi đổ cho Hùng.
---
Mấy tuần sau, tôi gặp lại Hùng. Nó rủ cà phê.
Nó ngồi đối diện, tóc bạc hơn tôi nhớ. Nó cười, kể chuyện quán cà phê, kể vợ nó đang học làm bánh. Mắt nó sáng kiểu khác. Không phải sáng kiểu tham vọng. Sáng kiểu người đang sống cái gì đó của mình.
Tôi nhìn nó, bỗng hiểu một chuyện.
Mười tám năm, tôi tưởng tôi biết Hùng. Tôi biết lương nó bao nhiêu, chức nó gì, nhà nó ở đâu, con nó học trường nào.
Nhưng tôi không biết nó vui hay buồn. Không biết nó mất ngủ vì gì. Không biết nó sợ gì.
Tôi biết hết về đời nó. Mà không biết gì về nó.
Giống y như tôi biết hết về đời mình. Mà không biết gì về mình.
---
Tôi không kể chuyện này cho ai. Vợ tôi không biết. Đồng nghiệp không biết.
Tôi chỉ biết rằng tối đó, lần đầu tiên trong mười tám năm, tôi không lên LinkedIn trước khi ngủ.
Không phải vì tôi đã buông.
Mà vì tôi bắt đầu thấy sợ. Sợ cái người tôi nhìn trong gương mỗi sáng, cái người đó, không phải tôi. Cái người đó là bản sao lệch của Hùng. Là phiên bản đuổi theo. Là cái bóng.
Bỏ cái bóng đó ra, bên dưới còn gì?
Tôi bốn mươi bốn tuổi. Tôi chưa biết.
彼亦一是非，此亦一是非
Bỉ diệc nhất thị phi, thử diệc nhất thị phi
Đằng kia cũng một đúng sai, đằng này cũng một đúng sai.
That side has its right and wrong; this side also has its right and wrong.
— Trang Tử, Nam Hoa Kinh, Tề Vật Luận (Thiên 2)
Diễn giải
Interpretation
Trang Tử kể chuyện đứng trên cầu, nhìn cá bơi, nói cá vui. Bạn cãi: mày không phải cá, sao biết cá vui. Trang Tử cười: mày không phải tao, sao biết tao không biết. Nghe như chơi chữ. Nhưng mà nghĩ lại, cả đời tôi nhìn Hùng, tôi có biết Hùng vui không? Tôi thấy nó lên chức, tôi nghĩ nó sướng. Tôi thấy nó bị cắt, tôi nghĩ nó khổ. Nhưng thật ra tôi đang chiếu cái sướng khổ của tôi lên đời nó. Cái "đúng sai" của nó, cái "đúng sai" của tôi. Hai thứ đó chưa bao giờ giống nhau. Mà tôi cứ lấy thước của mình đo đời người ta, rồi lấy đời người ta làm thước đo mình. Vòng lặp đó, mười tám năm. Không phải Hùng tạo ra. Tôi tự tạo. Tôi tự đứng trên cầu, nhìn xuống, rồi quyết rằng con cá kia đang hạnh phúc hơn tôi. Mà thật ra, tôi chưa bao giờ hỏi con cá.
Zhuangzi once stood on a bridge, watched fish swimming, and said the fish were happy. His friend argued: you're not a fish, how do you know they're happy? Zhuangzi smiled: you're not me, how do you know I don't know? Sounds like wordplay. But think about it. My whole life watching Hung, did I ever know if Hung was happy? I saw him get promoted, I assumed he was thriving. I saw him get laid off, I assumed he was suffering. But really, I was projecting my own joy and pain onto his life. His "right and wrong," my "right and wrong." They were never the same. But I kept using my ruler to measure his life, then using his life as the ruler for mine. That loop, eighteen years. Hung didn't create it. I did. I stood on the bridge, looked down, and decided that fish was happier than me. When really, I never once asked the fish.