Tôi sáu mươi ba tuổi mới thôi chấm điểm thiên hạ
I Was Sixty-Three Before I Stopped Grading Everyone
Hồi trẻ tôi hay chấm điểm người ta.
Không phải cố ý. Không phải ác. Chỉ là thói quen.
Gặp ai, trong đầu tôi tự động chạy một cái bảng. Người này ăn mặc thế nào. Nói năng ra sao. Con cái học trường gì. Nhà ở đâu. Xe gì.
Rồi tôi xếp họ vào một ô. Trên tôi. Ngang tôi. Dưới tôi.
Nhanh lắm. Chưa đầy ba mươi giây.
Vợ tôi biết. Bà ấy nói, ông coi người ta như bài thi.
Tôi cười. Tôi nghĩ bà ấy nói đùa.
Nhưng bà ấy không cười.
---
Hồi ba mươi tuổi, tôi làm phó phòng. Thằng Hùng cùng khóa làm trưởng phòng bên kia. Tôi không ghét nó. Nhưng mỗi lần nghe ai nhắc tên nó, bụng tôi nóng.
Không phải ghen. Tôi tự nhủ vậy.
Chỉ là tôi thấy mình không thua nó. Mà sao nó lại ở chỗ đó, còn tôi ở chỗ này.
Tôi bắt đầu để ý từng thứ nhỏ. Nó đi công tác nước ngoài, tôi biết. Nó mua đất ở Thủ Đức, tôi biết. Nó cho con học trường quốc tế, tôi cũng biết.
Tôi không hỏi ai. Tự tôi nghe. Tự tôi nhớ. Tự tôi xếp vào cái bảng trong đầu.
Rồi tôi so.
Mỗi lần so xong, tôi mệt. Nhưng tôi không dừng được.
---
Bốn mươi tuổi, tôi lên trưởng phòng. Thằng Hùng lên phó giám đốc.
Tôi nhìn xuống thì thấy mình hơn nhiều người. Nhìn lên thì vẫn thấy thiếu.
Cái bảng trong đầu tôi không bao giờ cho tôi đứng yên.
Lúc đó tôi bắt đầu chấm điểm cả vợ.
Vợ thằng Minh làm giám đốc công ty ngoại. Vợ tôi ở nhà nội trợ. Tôi không nói gì. Nhưng có lần bà ấy hỏi, ông có thấy tôi đủ không.
Tôi nói đủ chứ.
Nhưng mắt tôi nhìn đi chỗ khác.
Bà ấy hiểu.
---
Năm mươi tuổi, con gái tôi thi đại học. Nó đậu trường tốt. Nhưng không phải trường tốt nhất.
Con thằng Hùng đi du học Úc.
Tôi ngồi ở bàn ăn, nhìn con gái tôi cười vì đậu đại học, mà trong đầu tôi đang nghĩ đến con thằng Hùng.
Con gái tôi hỏi, ba vui không.
Tôi nói vui.
Nhưng tôi biết mặt tôi lúc đó không giống người đang vui.
Đêm đó tôi nằm nghĩ. Tôi tự hỏi, tại sao con mình đậu đại học mà mình không thấy gì. Tại sao niềm vui của con mình phải đi qua cái bảng so sánh trong đầu mình trước, rồi mới đến được tôi.
Mà đến lúc nó qua được cái bảng đó, thì nó đã hết vui rồi.
---
Năm mươi lăm tuổi, tôi nghỉ hưu sớm. Lý do sức khỏe. Nhưng thật ra là tôi mệt.
Không phải mệt vì công việc. Mệt vì cái đầu.
Mấy chục năm, cái bảng trong đầu tôi chạy không ngừng. Gặp ai cũng so. Nghe gì cũng xếp. Thấy gì cũng chấm.
Tôi chấm điểm đồng nghiệp. Chấm điểm hàng xóm. Chấm điểm bạn bè. Chấm điểm vợ. Chấm điểm con.
Và chấm điểm chính mình.
Cái điểm đó không bao giờ đủ. Bao giờ cũng thiếu nửa điểm. Thiếu một chút. Thiếu cái gì đó mà tôi không gọi tên được.
---
Năm sáu mươi tuổi, thằng Hùng chết.
Đột quỵ. Đi nhanh lắm. Sáng còn đăng ảnh đi đánh golf, chiều vợ nó gọi báo tin.
Tôi đi đám tang. Đứng nhìn cái quan tài. Nhìn vợ nó khóc. Nhìn con nó từ Úc bay về, mắt đỏ.
Tôi đứng đó mà trong đầu tôi, lần đầu tiên, cái bảng không chạy.
Không có gì để so nữa.
Nó nằm đó. Tôi đứng đây. Hết.
Tôi về nhà. Ngồi ngoài ban công. Uống trà.
Vợ tôi ra ngồi cạnh. Không nói gì.
Tôi nhìn bà ấy. Nhìn thiệt. Lần đầu tiên sau mấy chục năm, tôi nhìn bà ấy mà không có cái bảng nào chạy trong đầu.
Bà ấy già rồi. Tóc bạc. Mặt có nếp nhăn.
Nhưng bà ấy đẹp.
Tôi không biết tại sao tôi không thấy điều đó sớm hơn.
---
Sáu mươi ba tuổi, tôi ngồi ở quán cà phê. Có thằng nhỏ chừng hai mươi lăm ngồi bàn bên cạnh, lướt điện thoại, mặt căng.
Tôi biết cái mặt đó. Tôi mang cái mặt đó mấy chục năm.
Nó đang so.
Tôi muốn nói với nó một câu. Nhưng tôi không nói.
Vì hồi bằng tuổi nó, có ai nói tôi cũng không nghe.
Cái bảng trong đầu, phải tự mình tắt. Không ai tắt giùm được.
Mà muốn tắt, phải thấy nó đã lấy đi những gì.
Tôi mất ba mươi năm mới thấy.
Con gái tôi cười mà tôi không vui được. Vợ tôi đẹp mà tôi không thấy. Bạn bè tôi tốt mà tôi chỉ thấy họ hơn hay kém.
Ba mươi năm.
Cái bảng đó không cho tôi thêm gì. Nó chỉ lấy đi.
---
Bây giờ tôi sáu mươi ba. Thỉnh thoảng cái bảng vẫn chạy. Gặp ai đó, trong đầu vẫn tự động xếp.
Nhưng tôi thấy nó rồi. Tôi thấy nó chạy. Và tôi để nó chạy, rồi tôi không theo.
Như nhìn cái xe đi ngang. Thấy, nhưng không lên xe.
Vợ tôi nói, ông khác rồi.
Tôi nói, tôi không khác. Tôi chỉ mệt rồi.
Bà ấy cười. Ông mệt mà mặt ông tươi hơn hồi ông khỏe.
Tôi không biết nói gì.
Có lẽ bà ấy đúng.
Đừng bận tâm lỗi của người khác, không cần biết họ đã làm hay chưa làm gì. Hãy nhìn lại mình đã làm và chưa làm gì.
Do not look at the faults of others, or what they have done or not done. Look at what you yourself have done and have not done.
— Đức Phật, Kinh Pháp Cú (Dhammapada), Kệ 50
Diễn giải
Interpretation
Phật nói, đừng bận tâm lỗi của người khác, đừng soi họ làm gì hay không làm gì. Chỉ nhìn lại mình, mình đã làm gì và chưa làm gì. Nghe thì đơn giản. Nhưng sống thì không. Ông già trong câu chuyện mất ba mươi năm để hiểu một chuyện: cái bảng chấm điểm trong đầu ông không phải để đo người khác. Nó là cái lồng nhốt chính ông. Mỗi lần ông chấm điểm ai, ông tưởng mình đang hiểu thế giới. Nhưng thật ra ông đang bỏ lỡ nó. Con gái cười mà ông không thấy. Vợ đẹp mà ông không nhìn. Vì mắt ông bận nhìn người ta. Phật không nói đừng nhìn. Phật nói nhìn cho đúng chỗ. Mà chỗ đúng, thường là chỗ gần nhất. Chỗ mình đang đứng. Người mình đang sống cùng. Cái mình đang có mà chưa bao giờ thấy.
The Buddha said, don't concern yourself with others' faults, don't examine what they've done or left undone. Only look at what you yourself have done and haven't done. Sounds simple. Living it is not. The old man in this story spent thirty years to understand one thing: the scorecard in his head wasn't measuring other people. It was a cage trapping himself. Every time he graded someone, he thought he was understanding the world. But he was missing it. His daughter smiled and he didn't see. His wife was beautiful and he didn't look. Because his eyes were busy watching everyone else. The Buddha didn't say don't look. He said look at the right place. And the right place is usually the closest one. Where you're standing. Who you're living with. What you already have but never saw.