Tôi sáu mươi bảy tuổi mới biết mình không thích cá
I Was Sixty-Seven When I Realized I Never Liked Fish
Tôi ăn cá cả đời.
Hồi nhỏ, má tôi nấu canh chua cá lóc. Bà nói con trai phải ăn cá cho khỏe, cho sáng mắt, cho lớn. Tôi ăn. Không thắc mắc gì.
Lớn lên đi lính, cơm với cá khô. Ai cũng ăn thì mình cũng ăn. Có gì đâu mà kén.
Lấy vợ. Vợ tôi nấu cá kho tộ ngon lắm. Bạn bè tới nhà ai cũng khen. Tôi ngồi gắp cá, cười, nói ngon quá bà ơi. Bà ấy vui. Tôi cũng vui vì bà ấy vui.
Con gái tôi lớn lên, nó hỏi ba thích ăn gì nhất. Tôi nói cá kho tộ. Nó ghi nhớ. Mỗi lần về thăm, nó mua cá. Sinh nhật tôi, cá. Tết, cá. Tôi ăn. Cười. Nói con gái ba nấu ngon y như má con.
Sáu mươi bảy năm tôi ăn cá.
Rồi một bữa, vợ tôi mất được ba tháng.
Tôi ở một mình. Con gái ở xa, gọi điện mỗi tối. Nó hỏi ba ăn gì chưa. Tôi nói ăn rồi. Nhưng thật ra tôi chưa ăn.
Tôi đứng trước cái tủ lạnh. Trong đó có cá. Con gái mua để sẵn hôm trước. Tôi nhìn nó. Nhìn lâu lắm.
Rồi tôi đóng tủ lạnh lại.
Tôi đi ra ngoài. Mua một tô phở.
Tôi ngồi ở quán vỉa hè, húp nước phở nóng. Trời Sài Gòn tối đó hơi lạnh, cái lạnh hiếm hoi của tháng mười hai. Tôi húp một muỗng. Rồi muỗng nữa.
Ngon.
Ngon thiệt. Ngon khác.
Tôi ngồi đó, tô phở trước mặt, tự hỏi: mình có thích cá không?
Câu hỏi đó nghe đơn giản lắm. Ai hỏi vậy? Ăn cả đời rồi mà không biết mình thích hay không?
Nhưng tôi ngồi nghĩ thiệt. Nghĩ lâu.
Tôi không ghét cá. Nhưng tôi cũng không nhớ lần nào mình tự muốn ăn cá. Lần nào cũng có người khác muốn. Má muốn tôi ăn. Vợ nấu cho tôi ăn. Con gái mua cho tôi ăn. Tôi ăn vì họ. Vì không muốn phụ lòng ai.
Sáu mươi bảy năm.
Tôi bắt đầu nghĩ lại mấy thứ khác.
Hồi trẻ, tôi thích vẽ. Vẽ linh tinh trên giấy, trên bìa cứng, trên bất cứ thứ gì phẳng. Ba tôi nói vẽ vời không nuôi nổi ai. Tôi gật. Bỏ vẽ. Đi học sư phạm. Ba nói nghề giáo ổn định. Tôi gật.
Tôi dạy học ba mươi năm. Không ghét. Nhưng cũng không nhớ ngày nào mình bước vào lớp mà thấy háo hức. Tôi dạy tốt. Học trò quý. Đồng nghiệp nể. Nhưng cái cảm giác đó, cái cảm giác mình đang làm đúng thứ mình muốn, tôi không biết nó ra sao.
Vợ tôi hay nói ông hiền quá. Ai nói gì cũng gật. Tôi cười. Nói hiền thì tốt chứ sao.
Nhưng bây giờ tôi nghĩ lại. Hiền hay là không dám? Hiền hay là không biết mình muốn gì nên để người khác muốn thay?
Tôi nhớ có lần, con gái tôi hỏi ba ơi, hồi trẻ ba mơ ước gì. Tôi nói ba mơ ước con khỏe mạnh, gia đình bình an. Nó cười, nói không phải, ba mơ ước gì cho ba. Tôi im. Lâu lắm. Rồi nói ba không nhớ.
Nó tưởng tôi quên.
Nhưng không phải quên. Là tôi chưa bao giờ biết.
Tôi sống sáu mươi bảy năm. Làm con ngoan. Làm lính tốt. Làm chồng tốt. Làm cha tốt. Làm thầy tốt. Ai cũng nói ông ấy tốt.
Nhưng ông ấy là ai?
Tôi ngồi ở quán phở, tô đã hết. Nước lèo nguội dưới đáy tô. Tôi nhìn cái muỗng.
Sáu mươi bảy năm tôi sống cho đúng. Đúng với má. Đúng với ba. Đúng với vợ. Đúng với con. Đúng với xã hội. Đúng với tất cả mọi người.
Trừ một người.
Tối đó tôi về nhà. Mở tủ lạnh. Lấy cá ra.
Tôi không nấu.
Tôi cho hàng xóm.
Rồi tôi ngồi xuống bàn ăn. Cái bàn trống. Không có gì trước mặt.
Lần đầu tiên trong đời, tôi ngồi đó và tự hỏi: mình thích gì?
Không phải má thích gì cho mình. Không phải vợ nấu gì cho mình. Không phải con mua gì cho mình.
Mình. Thích. Gì.
Tôi ngồi lâu lắm.
Không có câu trả lời.
Nhưng lần đầu tiên, tôi thấy câu hỏi đó không đáng sợ. Nó đáng sợ hồi tôi ba mươi, bốn mươi, năm mươi. Vì hồi đó trả lời nó có nghĩa là phải thay đổi. Phải phụ lòng ai đó. Phải làm ai đó buồn.
Bây giờ sáu mươi bảy. Má mất rồi. Ba mất rồi. Vợ mất rồi. Con ở xa.
Chỉ còn mình tôi với câu hỏi đó.
Và lần đầu tiên, nó không đáng sợ.
Nó chỉ buồn thôi.
Buồn vì muộn. Buồn vì cả đời tôi đẹp, tôi tốt, tôi đàng hoàng. Mà tôi không biết mình là ai.
Sáng hôm sau, tôi ra tiệm. Mua một hộp màu nước. Loại rẻ, mấy chục ngàn. Mua thêm xấp giấy trắng.
Tôi về nhà. Ngồi xuống bàn ăn. Mở hộp màu.
Tôi không biết vẽ gì. Tay run. Mắt kém. Nét không thẳng.
Nhưng tôi nhúng cọ vào màu. Rồi tôi quẹt lên giấy.
Lần đầu tiên trong sáu mươi bảy năm, tôi làm một thứ gì đó vì mình muốn.
Không biết nó đẹp hay xấu. Không quan trọng.
Quan trọng là lần đầu tiên, tôi hỏi mình thích gì. Và tôi thử trả lời.
Khi tôi không biết mình là ai, tôi phục vụ bạn. Khi tôi biết mình là ai, tôi là bạn.
When I do not know who I am, I serve you. When I know who I am, I am you.
— Krishnamurti, Talks
Diễn giải
Interpretation
Rumi nói: khi tôi không biết mình là ai, tôi phục vụ đời. Khi tôi biết mình là ai, tôi thấy đời trong tôi. Ông già sáu mươi bảy năm ăn cá. Không phải vì thích. Vì má nấu, vợ nấu, con mua. Ổng phục vụ. Phục vụ hết người này tới người khác. Ai cũng nói ổng tốt. Mà ổng không biết mình là ai. Đó là cái Rumi nói. Khi chưa biết mình, mình sống cho đời. Không phải xấu. Nhưng nó trống. Cái trống mà phải tới lúc ngồi một mình, bàn ăn không có gì, mới thấy. Còn khi biết mình là ai? Không phải là tìm ra câu trả lời lớn lao gì. Chỉ là dám hỏi. Dám nhúng cọ vào màu. Dám làm một thứ vì mình muốn, dù tay run, dù mắt kém, dù muộn. Không ai nói phải biết mình lúc hai mươi. Có người sáu mươi bảy mới bắt đầu hỏi. Và câu hỏi đó, nó không cần trả lời ngay. Nó chỉ cần được hỏi.
Rumi said: when I don't know who I am, I serve life. When I know who I am, I find life within me. The old man ate fish for sixty-seven years. Not because he liked it. Because his mother cooked it, his wife cooked it, his daughter bought it. He served. Served one person after another. Everyone said he was good. But he didn't know who he was. That's what Rumi meant. When you don't know yourself, you live for the world. It's not bad. But it's hollow. The kind of hollow you only notice when you're sitting alone, nothing on the table, no one to serve. And when you know who you are? It's not about finding some grand answer. It's just daring to ask. Daring to dip a brush in paint. Daring to do one thing because you want to, even with trembling hands, even with weak eyes, even if it's late. Nobody says you have to know yourself at twenty. Some people start asking at sixty-seven. And that question doesn't need an immediate answer. It just needs to be asked.