Tôi sáu mươi tuổi mới biết mình đã sống cho ai
At Sixty I Finally Learned Whose Life I Had Been Living
Hồi ba mươi, tôi là trưởng phòng trẻ nhất công ty.
Mọi người khen. Ba tôi khen. Vợ tôi khen. Hàng xóm nhìn qua hàng rào cũng gật gù.
Tôi không biết mình vui hay không. Nhưng người ta vui, thì chắc là mình cũng vui.
Hồi bốn mươi, tôi mua được miếng đất. Xây nhà ba phòng ngủ. Trước sân có cái cổng sắt sơn xanh. Vợ tôi chọn màu. Tôi gật. Tôi gật nhiều lắm hồi đó. Gật vì không biết mình muốn gì, mà cũng không thấy cần biết.
Cứ làm đi. Cứ xây đi. Cứ lo đi.
Đó là câu tôi nói với mình mỗi sáng suốt hai mươi năm.
Hồi năm mươi, con gái lớn đi du học. Con trai nhỏ vào đại học. Nhà vắng. Vợ tôi bắt đầu đi chùa. Tôi bắt đầu ngồi ngoài hiên uống trà một mình.
Một buổi chiều, vợ tôi hỏi: "Ông có bao giờ nghĩ mình thích gì không?"
Tôi cười. Tưởng bà đùa.
Bà không đùa.
Bà nhìn tôi lâu lắm. Rồi bà nói: "Tôi sống với ông ba mươi năm. Tôi biết ông tốt. Nhưng tôi không biết ông là ai."
Câu đó nằm trong đầu tôi ba năm.
Ba năm.
Tôi không giận. Không buồn. Chỉ thấy trống.
Như mở cánh cửa phòng mà bên trong không có gì.
Tôi bắt đầu nhớ lại.
Hồi nhỏ, tôi thích vẽ. Vẽ bậy lên tường, lên sách, lên bất cứ chỗ nào có mặt phẳng. Ba tôi thấy, nói: "Vẽ vời không nuôi nổi bản thân." Tôi cất bút. Năm đó tôi mười hai.
Hồi hai mươi, tôi thích một cô bạn cùng lớp. Cô ấy nghèo. Mẹ tôi nói: "Lấy vợ phải xem nhà người ta." Tôi không lấy cô ấy. Tôi lấy người mẹ tôi giới thiệu. Người tốt. Nhưng không phải người tôi chọn.
Hồi ba mươi lăm, có người rủ tôi hùn vốn mở quán cà phê nhỏ. Tôi thích. Nhưng vợ tôi nói: "Ông làm nhà nước ổn định, bày đặt chi." Tôi ở lại.
Mỗi lần, tôi gọi đó là "biết điều."
Mỗi lần, tôi cắt đi một miếng.
Đến khi nhìn lại, không còn gì để cắt nữa.
Tôi sáu mươi tuổi. Về hưu. Sáng dậy không biết làm gì. Không phải vì không có việc. Mà vì suốt đời tôi làm việc cho người khác. Bây giờ không ai cần gì, tôi đứng giữa nhà mình mà thấy lạ.
Cái nhà này tôi xây. Nhưng nó không giống tôi.
Cái đời này tôi sống. Nhưng nó không phải của tôi.
Một hôm, tôi ra tiệm mua hộp màu nước. Loại rẻ nhất, của con nít. Về nhà, tôi ngồi ngoài hiên, vẽ cái cây trước ngõ.
Vẽ xấu lắm. Tay run. Nét xiêu vẹo.
Nhưng lần đầu tiên sau mấy chục năm, tôi thấy cái gì đó cựa trong ngực.
Không phải vui. Không phải buồn.
Chỉ là cảm giác: à, mình đây rồi.
Vợ tôi đi chùa về, thấy tôi ngồi vẽ, bà đứng nhìn một lúc. Không nói gì.
Rồi bà vào bếp pha cho tôi ly trà.
Đêm đó tôi nằm nghĩ. Sáu mươi năm. Tôi đã xây bao nhiêu thứ. Nhà cửa, sự nghiệp, gia đình, tiếng tăm trong xóm. Tất cả đều thật. Nhưng tất cả đều không phải tôi.
Tôi xây một cái tôi bằng những kỳ vọng của ba, của mẹ, của vợ, của xã hội. Rồi tôi sống trong đó. Rồi tôi quên mất mình đang sống trong cái gì.
Bây giờ tôi tháo.
Không phải tháo nhà. Không phải tháo gia đình. Tháo cái lớp vỏ mà tôi tưởng là mình.
Tôi không giận ai. Ba tôi nói theo cách ba biết. Mẹ tôi lo theo cách mẹ biết. Vợ tôi sợ theo cách bà biết. Ai cũng đúng theo cách của họ.
Chỉ là tôi quên hỏi mình.
Sáu mươi năm quên hỏi mình.
Bây giờ mỗi sáng tôi ngồi ngoài hiên. Có khi vẽ. Có khi không. Có khi chỉ ngồi nhìn cái cây.
Vợ tôi hỏi: "Ông vẽ hoài không chán à?"
Tôi nói: "Không phải vẽ. Tôi đang tập nhớ mình là ai."
Bà cười. Bà tưởng tôi đùa.
Tôi không đùa.
Nhưng tôi cũng cười. Vì sáu mươi tuổi mới bắt đầu tìm mình, nó buồn cười thật.
Mà cũng không sao.
Muộn còn hơn không bao giờ.
Hay đúng hơn, muộn còn hơn chết mà vẫn chưa biết mình là ai.
Nửa đầu đời ta xây lên cái ta. Nửa sau đời ta gỡ nó xuống.
The first half of life is devoted to forming a healthy ego. The second half is going inward and letting go of it.
— Carl Jung (paraphrase phổ biến)
Diễn giải
Interpretation
Ông Jung nói đại ý: nửa đầu đời, mình xây. Xây cái tôi, xây danh tính, xây chỗ đứng. Ai cũng phải xây. Không xây thì không sống được. Nhưng nửa sau, việc cần làm ngược lại. Tháo ra. Nhìn lại cái mình đã xây, hỏi: cái nào là mình, cái nào là người khác gắn vào? Ông già trong câu chuyện xây cả đời. Xây đúng, xây tốt, xây theo đúng bản vẽ của mọi người xung quanh. Đến lúc về hưu, đứng giữa công trình mình xây mà thấy lạ. Vì không có miếng nào là mình. Hộp màu nước đó không phải sở thích. Nó là cái mỏ neo đầu tiên chạm được đáy. Chạm được thằng nhỏ mười hai tuổi bị bẻ bút. Xây thì ai cũng biết. Tháo mới khó. Vì tháo là chấp nhận: mình đã sống nhầm một phần đời. Không phải sống sai. Chỉ là sống nhầm.
Jung said something like this: the first half of life, you build. Build the self, build an identity, build a place in the world. Everyone has to. You can't survive without it. But the second half demands the opposite. You take it apart. You look at what you built and ask: which parts are mine, and which were put there by everyone else? The old man in this story built his whole life. Built well, built right, followed everyone else's blueprints perfectly. Then he retired, stood in the middle of his own construction, and felt like a stranger. Because none of it was him. That box of watercolors wasn't a hobby. It was the first anchor to touch bottom. To reach the twelve-year-old boy whose pencil was taken away. Building is something everyone knows how to do. Taking apart is harder. Because it means accepting that you lived someone else's life for a while. Not the wrong life. Just not yours.