Tôi thua mình suốt hai mươi năm mà không biết
I Lost to Myself for Twenty Years Without Knowing
Tôi bốn mươi bốn tuổi. Làm quản lý ở một công ty vật liệu xây dựng. Lương đủ sống, đủ lo cho hai đứa nhỏ, đủ trả góp căn hộ ở Thủ Đức.
Nhìn từ ngoài thì ổn. Ai hỏi cũng nói ổn.
Nhưng mỗi sáng thứ Hai, khi xe vừa rẽ vào cổng công ty, tôi có một thói quen kỳ lạ. Tôi ngồi trong xe thêm ba phút. Không nghe nhạc, không lướt điện thoại. Chỉ ngồi.
Ba phút đó tôi không nghĩ gì rõ ràng. Chỉ thấy nặng. Một thứ nặng không tên.
Rồi tôi mở cửa xe, bước vào, cười với bảo vệ, lên phòng họp.
---
Hồi hai mươi mấy tuổi, tôi là người rất ghét thua.
Thua đồng nghiệp thì buồn. Thua bạn bè thì cay. Thua ai đó trên mạng mà chưa gặp mặt bao giờ cũng cay.
Tôi làm việc như điên. Không phải vì yêu công việc. Mà vì sợ. Sợ mình thua. Sợ người ta nhìn mình mà nghĩ "thằng đó cũng thường".
Năm ba mươi tuổi, tôi được thăng chức lần đầu. Vui đúng hai ngày. Ngày thứ ba thì bắt đầu lo. Lo người khác nghĩ mình không xứng. Lo sếp đổi ý. Lo có đứa nào giỏi hơn đang chờ phía sau.
Cái vui ngắn lắm. Cái lo thì dài.
---
Vợ tôi là người hiền. Cô ấy ít nói, nhưng nhìn thấy hết.
Một lần tôi về nhà lúc mười giờ tối. Hai đứa nhỏ ngủ rồi. Cô ấy ngồi ở bàn ăn, chờ tôi.
Tôi nói: "Anh mệt quá."
Cô ấy nói: "Anh mệt vì công việc hay mệt vì anh?"
Tôi không trả lời. Vì tôi không hiểu câu hỏi. Hoặc tôi hiểu, nhưng không muốn trả lời.
Cô ấy không hỏi thêm. Rót cho tôi ly nước rồi đi ngủ.
Câu đó tôi nhớ mấy năm.
---
Năm bốn mươi tuổi, công ty tái cơ cấu. Tôi không bị mất việc, nhưng bị chuyển sang bộ phận khác. Ít quyền hơn. Ít người nghe hơn. Lương giữ nguyên nhưng vị trí thì rõ ràng là xuống.
Tôi giận. Giận sếp, giận công ty, giận cả mấy đứa mới vào mà được ngồi chỗ tôi ngồi.
Nhưng cái giận lớn nhất, tôi mất một thời gian mới nhận ra, là giận mình.
Giận vì hai mươi năm đi làm, tôi đã đặt toàn bộ giá trị của mình vào cái ghế. Cái chức danh trên namecard. Cái cách người ta gọi "anh Tuấn phó phòng" hay "anh Tuấn quản lý".
Khi cái ghế bị rút, tôi không biết mình là ai.
---
Mấy tháng sau đó nặng nề lắm.
Tôi đi làm mà như đi cho có. Về nhà thì cáu. Hai đứa nhỏ hỏi gì cũng gắt. Vợ nhìn tôi mà không nói.
Một tối, thằng con lớn, mười hai tuổi, đang làm bài tập. Nó bị sai một bài toán. Tôi ngồi cạnh, chỉ cho nó.
Nó nói: "Ba ơi, bạn Khôi làm được bài này rồi."
Tôi nói: "Kệ bạn Khôi. Con làm bài của con."
Nói xong tôi dừng lại.
Câu đó, tôi chưa bao giờ nói với chính mình.
Suốt hai mươi năm, tôi toàn nhìn "bạn Khôi". Bạn Khôi mua nhà trước. Bạn Khôi lên chức trước. Bạn Khôi đi nước ngoài. Bạn Khôi con học trường quốc tế.
Tôi sống mà mắt cứ liếc sang bên cạnh. Chưa bao giờ nhìn thẳng vào mình.
---
Tôi bắt đầu đi bộ buổi sáng. Không phải vì sức khỏe. Mà vì cần một chỗ không có ai đánh giá.
Công viên lúc năm giờ sáng toàn người già. Họ đi chậm. Họ không vội. Không ai quan tâm tôi là ai, làm chức gì, lương bao nhiêu.
Tôi đi giữa đám người già đó mà thấy nhẹ.
Lần đầu tiên trong rất lâu, tôi không cần chứng minh gì.
---
Tôi nhớ lại câu vợ hỏi mấy năm trước. "Anh mệt vì công việc hay mệt vì anh?"
Bây giờ tôi hiểu.
Tôi mệt vì tôi. Vì cái phần trong tôi lúc nào cũng đòi thắng. Thắng người khác. Thắng hoàn cảnh. Thắng cả thời gian.
Nhưng chưa bao giờ tôi nghĩ đến việc thắng cái phần đó.
Cái phần lúc nào cũng so sánh. Lúc nào cũng sợ thua. Lúc nào cũng cần người khác nhìn vào mới thấy mình có giá trị.
Đó mới là đối thủ thật.
---
Tôi không nói là tôi đã thắng. Bốn mươi bốn tuổi, tôi vẫn hay so sánh. Vẫn có lúc thấy cay khi ai đó thành công.
Nhưng bây giờ, khi cái cảm giác đó lên, tôi nhận ra nó.
Nhận ra là đã khác rồi.
Trước đây tôi bị nó kéo đi mà không biết. Bây giờ tôi thấy nó kéo, và tôi có thể đứng lại.
Không phải lúc nào cũng đứng lại được. Nhưng biết là mình đang bị kéo, đó đã là một thứ tự do.
---
Sáng thứ Hai tuần trước, tôi vẫn ngồi trong xe ba phút trước khi vào công ty.
Nhưng ba phút đó khác rồi.
Không còn nặng. Chỉ là im lặng.
Tôi mở cửa xe, bước vào, cười với bảo vệ.
Không cần chứng minh gì hôm nay.
勝人者有力，自勝者強
Thắng nhân giả hữu lực, tự thắng giả cường
Thắng người là có sức, thắng mình mới là mạnh.
Overcoming others requires force; overcoming yourself is true strength.
— Lão Tử, Đạo Đức Kinh, Chương 33
Diễn giải
Interpretation
Lão Tử nói thắng người thì có sức, nhưng tự thắng mình mới gọi là mạnh. Nghe thì hay. Nhưng sống thì khó. Vì từ nhỏ tới lớn, ai cũng dạy mình thắng người khác. Thắng trong lớp, thắng ngoài đời, thắng trên bảng lương. Không ai dạy mình nhìn vào cái phần bên trong đang bắt mình chạy. Ông Tuấn bốn mươi bốn tuổi mới nhận ra đối thủ thật không ngồi ở phòng bên cạnh. Nó ngồi ngay trong đầu mình. Cái phần lúc nào cũng so sánh, lúc nào cũng sợ thua, lúc nào cũng cần người khác gật đầu mới dám thở. Thắng cái phần đó không phải là diệt nó. Mà là thấy nó. Thấy nó kéo mình, rồi chọn không đi theo. Đó không phải chiến thắng ồn ào. Đó là thứ tự do rất im lặng.
Laozi said defeating others takes strength, but defeating yourself takes true power. Sounds good. But living it is hard. Because from childhood, everyone teaches us to beat other people. Beat them in class, beat them in life, beat them on the paycheck. Nobody teaches us to look at the part inside that keeps making us run. Mr. Tuan was forty-four before he realized the real opponent wasn't sitting in the next office. It was sitting inside his own head. The part that always compares, always fears losing, always needs someone else's approval before it lets him breathe. Defeating that part doesn't mean killing it. It means seeing it. Seeing it pull you, then choosing not to follow. That's not a loud victory. It's a very quiet kind of freedom.