Tôi về hưu rồi mới biết mình không có sở thích gì
I Retired and Realized I Had No Hobbies
Ngày cuối cùng đi làm, đồng nghiệp tổ chức tiệc chia tay.
Bánh kem, hoa, phong bì. Mấy đứa trẻ trong phòng nói lời chúc. Ông giám đốc bắt tay, vỗ vai, bảo: "Anh nghỉ ngơi cho khỏe, bao năm cống hiến rồi."
Tôi cười. Cảm ơn. Chụp hình.
Về nhà, vợ hỏi: "Vui không?"
Tôi nói vui. Nhưng tối đó nằm xuống, tôi không ngủ được.
Không phải buồn. Không phải tiếc. Mà là trống.
Ba mươi bảy năm đi làm. Sáng nào cũng dậy lúc năm rưỡi. Cà phê, báo, rồi ra khỏi nhà trước bảy giờ. Tối về, ăn cơm, xem tin, ngủ. Thứ bảy thì sửa cái này cái kia trong nhà. Chủ nhật thì đi ăn giỗ, đám cưới, thăm bà con.
Ba mươi bảy năm. Không một ngày nào tôi ngồi xuống tự hỏi: mình thích làm gì?
Tuần đầu tiên nghỉ hưu, tôi vẫn dậy lúc năm rưỡi. Thói quen. Pha cà phê xong thì ngồi nhìn ra sân. Hết nhìn thì lật điện thoại. Hết lật thì đi ra đi vào.
Vợ bảo: "Ông đi tập thể dục đi."
Tôi đi. Được ba buổi thì chán.
Vợ bảo: "Ông đi câu cá đi, mấy ông hàng xóm hay đi."
Tôi đi. Ngồi cả buổi sáng bên hồ. Không câu được con nào. Mà cũng không thấy thích.
Vợ bảo: "Hay ông trồng cây?"
Tôi mua mấy chậu về. Tưới được tuần rồi quên.
Không phải lười. Không phải chán đời. Mà là tôi không biết mình thích cái gì.
Ba mươi bảy năm, tôi bận. Bận nuôi con. Bận trả nợ nhà. Bận lo chức vụ. Bận họp, bận báo cáo, bận đi công tác. Bận đến mức tôi nghĩ bận là sống. Không bận thì không phải sống.
Giờ không bận nữa. Tôi đứng giữa nhà mình mà thấy lạ. Như khách.
Thằng con trai gọi điện, hỏi: "Ba khỏe không? Ba có cần gì không?"
Tôi nói không cần gì. Mà thật. Tôi không thiếu gì. Nhà có rồi. Xe có rồi. Lương hưu đủ sống. Con cái ổn định.
Nhưng tôi không biết làm gì với hai mươi bốn tiếng mỗi ngày.
Hồi còn đi làm, tôi hay nói với mấy đứa nhỏ: "Tao bận lắm, không có thời gian." Bận đến mức quên sinh nhật con. Bận đến mức vợ đi khám bệnh một mình. Bận đến mức bạn bè cũ gọi, tôi không nghe máy.
Tôi nghĩ khi nào rảnh thì sẽ bù. Khi nào rảnh thì sẽ đi chơi với vợ. Khi nào rảnh thì sẽ đọc sách. Khi nào rảnh thì sẽ học đánh cờ.
Giờ rảnh rồi.
Mà tôi không biết bù cái gì. Vì tôi chưa bao giờ bắt đầu.
Một bữa, thằng cháu ngoại qua chơi. Nó mới bốn tuổi. Nó kéo tay tôi ra sân, chỉ con kiến bò trên tường, cười khanh khách.
Tôi ngồi xuống nhìn con kiến. Nó bò từ từ, tha miếng cơm lớn hơn mình nó.
Thằng nhỏ nói: "Ông ngoại ơi, con kiến siêng quá!"
Tôi nhìn con kiến. Rồi nhìn thằng nhỏ.
Nó không cần gì hết. Nó chỉ ngồi đó, nhìn con kiến, và vui.
Tôi nhớ hồi nhỏ tôi cũng vậy. Ngồi ngoài đồng cả buổi chiều nhìn mây. Không cần lý do. Không cần mục đích. Chỉ nhìn.
Rồi lớn lên. Đi học. Đi làm. Đi kiếm tiền. Đi lo. Đi bận.
Đi cho đến khi quên mất mình từng biết ngồi yên.
Tối đó tôi nói với vợ: "Bà biết không, hồi nãy tao ngồi nhìn con kiến với thằng Cu."
Vợ cười: "Ông rảnh thiệt."
Tôi cũng cười. Nhưng trong bụng thấy lạ. Cái buổi chiều ngồi nhìn con kiến, nó nhẹ hơn ba mươi bảy năm đi làm.
Mấy tuần sau, tôi bắt đầu ra sân mỗi sáng. Không tập thể dục. Không câu cá. Không trồng cây.
Chỉ ngồi.
Ngồi nhìn trời sáng. Nghe chim kêu. Thấy gió.
Không làm gì hết.
Vợ hỏi: "Ông ngồi ngoài đó làm gì?"
Tôi nói: "Không làm gì."
Bà lắc đầu. Nhưng không nói gì thêm.
Tôi ngồi đó, và lần đầu tiên sau mấy chục năm, tôi không thấy mình cần phải ở đâu khác. Không cần phải làm gì. Không cần phải là ai.
Hồi đi làm, tôi hay nói: "Không có thời gian."
Giờ tôi có thời gian. Và tôi mới hiểu, hồi đó tôi không phải thiếu thời gian. Tôi thiếu chỗ trống.
Mỗi phút đều phải lấp đầy. Mỗi ngày đều phải có việc. Mỗi năm đều phải có thành tựu.
Tôi sống như cái ly lúc nào cũng đầy. Đầy đến mức không rót thêm được gì. Mà cũng không biết trong ly có gì.
Sáu mươi hai tuổi, tôi mới học được một chuyện nhỏ: ngồi yên cũng là sống.
Thằng cháu hay hỏi: "Ông ngoại, mai ông có bận không?"
Tôi nói: "Không. Ông không bận."
Nó cười, nắm tay tôi, kéo ra sân.
Chúng tôi ngồi nhìn kiến.
Người bận rộn nhất thường có ít thời gian sống nhất.
The most busy people often have the least time to live.
— Seneca, On the Shortness of Life, Chương 3
Diễn giải
Interpretation
Epictetus nói người bận rộn nhất thường có ít thời gian nhất cho những thứ thật sự quan trọng. Nghe thì tưởng nói chuyện quản lý thời gian. Không phải. Ông nói chuyện sâu hơn. Bận rộn là cái bẫy. Mình bận đến mức không còn khoảng trống để hỏi: mình đang sống hay đang chạy? Cái gì đang lấp đầy ngày của mình, và trong đó có bao nhiêu thứ mình thật sự chọn? Ông già trong chuyện không thiếu tiền, không thiếu nhà, không thiếu gì cả. Nhưng ổng thiếu một thứ mà ba mươi bảy năm bận rộn đã lấy mất: khả năng ngồi yên mà không thấy có lỗi. Đủ không phải là con số. Đủ là khi mình ngồi xuống, không làm gì, mà không thấy mình đang lãng phí. Thằng nhỏ bốn tuổi biết chuyện đó. Ông già sáu mươi hai mới học lại.
Epictetus said the busiest people often have the least time for what truly matters. Sounds like time management advice. It's not. He's saying something deeper. Busyness is a trap. You get so busy you lose the space to ask: am I living or just running? What fills my days, and how much of it did I actually choose? The old man in the story lacked nothing. Not money, not a house, not security. But he lacked something thirty-seven years of busyness had stolen: the ability to sit still without feeling guilty. Enough isn't a number. Enough is when you can sit down, do nothing, and not feel like you're wasting your life. A four-year-old knows this instinctively. A sixty-two-year-old had to learn it all over again.